OmslagDe Gemeenschap

Honderd jaar later zijn de omslagen van De Gemeenschap nog steeds modern

De Gemeenschap is al honderd jaar modern. 

F. Bordewijk: Blokken. De Gemeenschap, 1931. Omslagontwerp Andries Oosterbaan.Beeld De Gemeenschap

Tot het beste Nederlandse boekontwerp van de afgelopen eeuw hoort zonder twijfel het stofomslag van F. Bordewijks roman Blokken. Het werd in 1931 ontworpen door Andries Oosterbaan, een graficus die met zijn vakbondsdrukkerij Lumax nauw verbonden is met de vooroorlogse geschiedenis van de Volkskrant. In 1935 ontwierp Oosterbaan ook het Volkskrant-logo (naar de Metropolis Bold van letterontwerper Willy Schwerdtner), dat – met enkele aanpassingen – nu al bijna een eeuw lang standhoudt op de voorpagina van de krant.

Blokken verscheen bij De Gemeenschap, een in 1925 opgerichte uitgeverij in Utrecht met een gelijknamig maandblad, dat zich naast De Stijl en i10 ontwikkelde tot een van de avontuurlijkste tijdschriften van het interbellum.

Tijdschrift en uitgeverij worden beide belicht in De Gemeenschap en het modernisme van Lex van de Haterd, een schitterend verzorgd en geïllustreerd boek op groot formaat van de debuterende uitgeverij Uit het lood.

De Gemeenschap en het modernisme (2020). Het omslag is een kopie van Gerrit Rietvelds omslag voor De Gemeenschap (1925, nr. 11).Beeld Uit het lood

Totdat de bezetters in 1941 De Gemeenschap verboden, publiceerde de uitgeverij ruim 140 titels, waaronder het verzameld werk van Paul van Ostaijen en na Blokken ook Bordewijks Knorrende beesten (1933) en Bint (1934), opnieuw met omslagen van Oosterbaan.

Van het gelijknamige tijdschrift verschenen 177 afleveringen, elk met een eigen omslag door befaamde ontwerpers als Charles Nypels, Hendrik Wiegersma, Paul Schuitema en Gerrit Rietveld. Vooral dankzij hun solide, deels door de nieuwe zakelijkheid en het constructivisme beïnvloede bijdragen heeft De Gemeenschap geschiedenis geschreven.

Tijdschrift De Gemeenschap (1925, nr. 4), omslagontwerp Willem Maas.Beeld De Gemeenschap
Tijdschrift De Gemeenschap (1930, nr. 2), omslagontwerp Andries Oosterbaan.Beeld De Gemeenschap

In de essays en polemieken volgde het blad een minder evident dubbelspoor: het spiegelde zich aan de internationale avant-garde, maar streed even geëngageerd voor een ‘katholieke reconstructie’. Dat dualisme leverde conflicten op, met name tussen de medeoprichters Jan Engelman en Albert Kuyle, de alias van Louis Kuitenbrouwer. Kuyle stapte in 1933 op en werd een notoire fascist en antisemiet.

Onbetwist blijft Kuyles betekenis voor het aanzien van blad en uitgeverij. Aan zijn bemoeienis danken we nog minstens één gedenkwaardig ontwerp: dat van Sybold van Ravesteyn voor de dichtbundel Paradise regained van H. Marsman uit 1927.

H. Marsman: Paradise regained. De Gemeenschap, 1927. Omslagontwerp Sybold van Ravesteyn.Beeld De Gemeenschap

Lex van de Haterd: De Gemeenschap en het modernisme.

Ontwerp Nenke van Wermeskerken. Uit het lood; € 25.

Expositie in het Huis van het boek, Den Haag. 13 juni t/m 6 september.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden