INTERVIEW

Homo-opera: 'verscheurd tussen geheime verlangens en publieke grandeur'

De opera Pique Dame van Tsjaikovski, nu te zien op het Holland Festival, heeft een groot autobiografisch gehalte, zegt dramaturg Alexander Meier-Dörzenbach.

Vladimir Stoyanov als vorst Jeletski en Misha Didyk als Hermann in opera Pique DameBeeld Karl en Monika Forster

Rusland is een gevaarlijk land voor wie homoseksueel is, dat is bekend. Toch had ook de grootste componeerheld van de Russische geschiedenis, Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, gevoelens voor mannen. Zijn muziek werd tot aan het keizerlijk hof bejubeld en omarmd, maar ondertussen worstelde de kunstenaar met zijn verboden verlangens. Op 53-jarige leeftijd dronk hij, vermoedelijk expres, een glas ongezuiverd water en stierf aan cholera.

Het fatale glaasje water is een terugkerend beeld in de nieuwe productie van De Nationale Opera, vanaf morgen te zien op het Holland Festival. Het verhaal van Tsjaikovski's opera Pique Dame, oftewel Schoppenvrouw, gaat over een man die aan zijn goklust ten onder gaat - nadat hij eerst zijn geliefde en haar grootmoeder de dood in heeft gejaagd.

Voor de Noorse regisseur Stefan Herheim en zijn dramaturg Alexander Meier-Dörzenbach is het eigenlijk een autobiografisch werk: Tsjaikovski herkende zich in het verhaal van de man die niet is wie hij lijkt. Meier-Dörzenbach verklaart.

Van geen enkele componist is de geaardheid zo bediscussieerd als van Tsjaikovski.

'Dat klopt, decennialang was er veel controverse over. Maar sinds wetenschappers in de jaren negentig toegang kregen tot zijn ongecensureerde brieven en dagboeken, is het eigenlijk onbetwist. Tsjaikovski schrijft hierin dat hij homo is, en dat hij zichzelf erom haat. Zijn broer Modest, de auteur van het libretto van Pique Dame, was het ook. Beiden konden ze niet hun geaardheid leven.'

Pjotr TsjaikovskiBeeld rechtenvrij

Waarom staat dit gegeven centraal in jullie interpretatie van Pique Dame?

'Het verhaal is gebaseerd op de gelijknamige, beroemde novelle van Poesjkin, maar Modest heeft er een totaal ander verhaal van gemaakt. Het gaat bij de Tsjaikovski's niet meer om cynische hebzucht, maar om verlangens en geheimen. Die transformatie is interessant: Pjotr zag eerst niets in het idee om van de novelle een opera te maken, maar toen hij de eerste teksten van zijn broer las, was hij diep geraakt, hij voelde zich verwant aan hoofdpersoon Hermann. Hij schreef ook mee aan het libretto, voegde een moreel zuiver personage toe (vorst Jeletski), wat hij zelden deed. We willen laten zien waaruit zijn muziek is voortgekomen, door een kijkje in de ziel te geven van iemand die wordt verscheurd tussen geheime verlangens en publieke grandeur.'

Wat zien we op het podium?

'Tsjaikovski zit op het toneel, in een realistisch weergegeven studeerkamer in de stijl van eind 19de eeuw. Dan beginnen de muren te schuiven en te draaien: niets is wat het lijkt. De andere figuren dragen kleding die sterk lijkt op die van hem, het is alsof ze uit hem voortkomen, uit zijn verbeelding ontstaan.'

De cast is grotendeels Russisch en Oekraïens. Brengt deze regie hen in verlegenheid?

'Voor sommigen bleek het een verrassing dat hun grootste held homo was. We hebben er openlijk over gepraat. Het was aanvankelijk niet gemakkelijk om hen mee te krijgen. Op de eerste repetitie vroeg de regisseur aan twee mannelijke zangers om elkaars hand vast te houden. Ze moesten er even over vechten, wie wie bij de hand mocht pakken, ze wilden allebei de initiatiefnemer zijn. Het was voor hen tegennatuurlijk om de ontvanger te zijn.

'Eigenlijk interesseert het ons niet om een homoseksueel op het podium te laten zien, het is geen politieke voorstelling. We laten zien hoe iemand lijdt als zijn privéleven niet verenigd kan worden met zijn publieke leven. Die spanning is ons vertrekpunt.'

Pique Dame van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski. Stefan Herheim (regie), Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Mariss Jansons, 9/6 t/m 3/7, Nationale Opera & Ballet, Amsterdam.

Kijkje achter de schermen bij Pique Dame.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden