Hollywoodregisseurs gingen tijdens oorlog in dienst om te filmen

Vanaf vandaag is de Netflix-documentaire Five Came Back te zien, over vijf regisseurs die vrijwillig dienst namen in de Tweede Wereldoorlog. Om te filmen.

Regisseur John Ford (rechts) aan het werk in de Tweede Wereldoorlog

Misschien moet elk leger in elke oorlog standaard een handjevol filmregisseurs inlijven. Dat is een gedachte die opkomt bij het zien van Five Came Back, vandaag toegevoegd op betaalzender Netflix. Een driedelige historische documentaireserie over het vijftal top-Hollywoodregisseurs dat het uniform aantrok tijdens de Tweede Wereldoorlog. Niet om te vechten, maar om te filmen, en zo het Amerikaanse volk ervan te doordringen wat er op het spel stond bij de overzeese strijd.

Propaganda, ja. Maar ook weer niet. 'Assholes!', zegt John Huston (The Maltese Falcon), te zien op archiefbeeld, over de hoge militairen die tijdens de eerste vertoning van zijn film San Pietro (1945) in het Pentagon een voor een opstaan en weglopen. 'Eerst de generaals, toen de kolonels. Tot ik helemaal alleen zat.' Dit was eerder een anti-oorlogsfilm: waarom filmde die Huston zo veel gewonden, kon dat niet wat heroïscher?

Evenals zijn collega's John Ford, George Stevens, William Wyler en Frank Capra zette Huston vrijwillig zijn carrière stop om twee jaar lang in dienst van zijn land te filmen. Niet in alle vrijheid: legertop en ministeries bemoeiden zich met het materiaal en de locaties. Maar deze vijf waren getraind in het doordrijven van hun zin; in Hollywood bestond regisseren immers óók uit een dagelijks verzet tegen de bemoeienis van studiobonzen, op de set en in de montagekamer.

In de in drie delen van een uur gevatte serie, naar het gelijknamige boek van journalist Mark Harris uit 2014, worden de regisseurs van toen gekoppeld aan hun opvolgers. Onder anderen Francis Ford Coppola, Steven Spielberg en Guillermo del Toro voorzien de beelden en anekdotes van commentaar. Mooi moment: de teleurstelling van Spielberg die ontdekte dat een gekoesterd fragment uit een van de oorlogsdocumentaires volkomen geënsceneerd was.

The Battle of Midway

Waar de ene filmer een legereenheid een bevrijd Italiaans dorp gewoon nóg eens liet bevrijden, maar nu met rollende camera en zonder vijand in de buurt, plaatste John Ford zijn camera en zichzelf midden op een geïsoleerde atol. Zo, als (mede) doelwit voor de Japanse jachtvliegers en bommenwerpers, filmde hij zijn oorlogsklassieker The Battle of Midway (1942). Ford, die gewond raakte bij de gefilmde grootscheepse aanval, manoeuvreerde zijn 18 minuten lange film slim langs de censuur door een shot van de zoon van Franklin D. Roosevelt toe te voegen, die diende bij de mariniers. 'Elke moeder in Amerika moet deze film zien!', verordonneerde de president na de eerste vertoning in het Witte Huis.

Ieder van de regisseurs ging anders te werk. Frank Capra kwam op het idee de propagandafilms van de nazi's en de Japanners te bewerken voor het Amerikaanse bioscooppubliek in zijn Why We Fight-films; niets zo dreigend en unheimisch als die door Leni Riefenstahl gefilmde marcherende en schreeuw-speechende Hitler.

Tekst gaat verder onder de foto.

William Wyler

William Wyler

Veel van de propagandafilms en documentaires van de regisseurs uit de Netflix-serie Five Came Back staan op YouTube. Zo ook The Memphis Belle: A Story of a Flying Fortress (1944) van majoor-cineast William Wyler (Ben-Hur). De regisseur (foto links) vloog mee met de B-17-bommenwerper en liep in luchtgevechten gehoorbeschadiging op. Een van de cameramannen kwam om.

Beeld uit de documentaire Five Came Back

Wat begon als propaganda, werd meer documentaire naarmate de oorlog vorderde. Ford en zijn team filmden de landingen van de geallieerden op D-Day. George Stevens, vooral vermaard om zijn lichtvoetige komedies, trok met de soldaten door het vallende Derde Rijk en filmde als eerste in het kamp van Dachau. Zijn films over de concentratiekampen dienden als bewijsmateriaal tijdens de Neurenbergprocessen.

Five Came Back belicht ook de naoorlogse carrières: hoe de directe beleving van WOII van invloed was op klassiekers als de kerstkomedie It's a Wonderful Life (1946, Capra) en het drama The Best Years of Our Lives (1946, Wyler). En hoe Stevens (Giant, 1956) nooit meer een komedie maakte. Dat ging niet meer. Naast de serie toont Netflix een selectie uit de oorlogsdocumentaires van de regisseurs. Van Wylers invloedrijke bommenwerperfilm The Memphis Belle (1944) tot John Hustons eerst verboden maar in 1980 alsnog vrijgegeven documentaire Let There Be Light, over de teruggekeerde getraumatiseerde Amerikaanse soldaten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden