Hollandse meesters sieren Engels tuinfeest

In het Engelse Jaar van de Tuin stelt de National Gallery in een knus verlichte galeriezaal 22 bloemenschilderijen tentoon van Hollandse meesters.

Patrick van IJzendoorn
Bloemen in een vaas, 1792, Paulus Theodorus van Brussel. Beeld The National Gallery, London
Bloemen in een vaas, 1792, Paulus Theodorus van Brussel.Beeld The National Gallery, London

De Engelsen vieren 2016 als het Jaar van de Engelse Tuin, aanleiding om nog meer aandacht te schenken aan de nationale hobby. Het is het land waar elke zichzelf respecterende krant een tuinbijlage heeft, waarin het wroetende deel van de bevolking terechtkan voor antwoorden op een vraag als 'Hoe plant je een mooie afscheiding?' en 'Hoe trim je 'box hedges'?'.

Voor de artistieke omlijsting zijn de Engelsen afhankelijk van buitenlandse kunstenaars, want Engelse schilders zijn altijd beter geweest in landschappen dan in tuinen en bloemen. In de Royal Academy zijn momenteel de dahlia's en chrysanten te zien van Claude Monet, de koning van de tuinschilderingen. De National Gallery kon niet achter blijven en stelt in een knus verlichte galeriezaal 22 bloemenschilderijen tentoon van Hollandse meesters, deels uit de eigen collectie, deels van particuliere verzamelaars.

De wortels van deze schildervorm liggen bij de tulpenmanie in Holland, aan het begin van de 17de eeuw, reden dat deze bloem prominent zichtbaar is bij de vader van de bloemenschilderkunst, Jan Brueghel de Oudere. Het topstuk uit die tijd is het Stilleven met bloemen in een Wan-li vaas op een richel van Ambrosius Bosschaert de Oudere. Een extravagant boeket, bestaande uit dure bloemen die in verschillende jaargetijden bloeien. Deze enthousiaste vorm van flowerpower is een ode aan de schepping.

'Alleen Gods woord zal voor eeuwig bloeien'

De geestelijkheid is nooit ver weg. Zo symboliseren de gevallen en de aangevreten blaadjes op een bloemenschilderij van de Antwerpenaar Osias Beert de Oudere de vergankelijkheid van schoonheid en onze sterfelijkheid.

De Zeeuw Balthasar van der Ast, zwager, leerling en oogappel van Bosschaert, was nog explicieter met de mededeling 'Wat je ziet in deze bloemen, die je zo mooi vindt, zal verdwijnen. Denk eraan. Alleen Gods woord zal voor eeuwig bloeien.'

De opkomst van het naturalisme leidde tot realistischer bloemstukken in de kunst, met diepte en asymmetrie. Gaandeweg de Gouden Eeuw groeide Rachel Ruysch, dochter van de bekende botanicus Frederik Ruysch, uit tot de uitblinker in dit genre. Zo elegant waren haar werken dat ze een aanstelling kreeg als hofschilderes in Düsseldorf. Wat alle schilderijen gemeen hebben, is de technische virtuositeit, bijvoorbeeld de manier waarop Jacob van Walscapelle een rups aan een zijden draadje laat bungelen.

Stilleven met bloemen in een Wan-li vaas, 1609-10, Ambrosius Bosschaert de Oudere. Beeld The National Gallery, London
Stilleven met bloemen in een Wan-li vaas, 1609-10, Ambrosius Bosschaert de Oudere.Beeld The National Gallery, London

Deze rups is niet alleen in de zaal. Hommels, vliegen, vlinders, kikkers, huisjesslakken, hagedissen... Het zoeken naar tekenen van leven op de bloemstillevens is een amusant spel bij deze expositie. Of het gissen naar de symboliek. Zijn de vlinders de ziel van de gestorven Jezus? In de 18de eeuw, de tijd van de late barok, kwamen daar zelfs dode vissen en vogels bij. De bloemen zelf kregen gezelschap van ananassen en abrikozen, exotische delicatessen die door aristocraten werden gekweekt.

De schilderijen werden groter en lichter en waren bedoeld om de muren van landhuizen te verfraaien. Van religie, via botanie naar decoratie, twee eeuwen Dutch Flowers in drie stappen. Ze vormen de opmaat voor 's werelds beroemdste bloemenschilderij: Vincent van Goghs Zonnebloemen, waarvan een exemplaar elders hangt in de National Gallery. Ook deze waren bedoeld ter decoratie - voor de slaapkamer in het gele huis - maar de eenvoud staat haaks op de fantasierijke complexiteit van zijn voorgangers.

Dutch Flowers is t/m 29/8 te zien in de National Gallery in Londen. De toegang is gratis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden