Hollands glorie op het witte doek, of toch niet?

2016 is geen goed jaar voor de Nederlandse film. Er wordt gesomberd en gemopperd, en producenten, regisseurs en subsidiegevers wijzen naar elkaar. Wat is er aan de hand? En waarom kijkt iedereen naar Denemarken?

Jim Bakkum in Onze Jongens. Beeld Rechtenvrij

Een oer-Hollands drama, zo viel de avond het best te omschrijven. Tijdens het zogeheten najaarsoverleg in het Amsterdamse filmtheater Het Ketelhuis bogen betrokkenen uit de filmwereld zich vorige week over 'de toestand'. Die was zorgelijk. Dat was zo ongeveer het enige waarover de aanwezigen het eens waren.

Het marktaandeel van de Nederlandse film, zo demonstreerde een duikelende grafiek, blijft in 2016 vooralsnog sterker achter bij voorgaande jaren: 10 procent op het totaal aan bioscooprecettes, waar tot voor kort 20 procent gebruikelijk was. Oftewel: bioscoopbezoekers hebben dit jaar ineens veel minder belangstelling voor films uit eigen land.

Er vielen harde woorden: er zouden te veel Nederlandse films zijn. Die Nederlandse films zouden niet goed genoeg zijn. Te soortgelijk ook: allemaal romantische komedies en boekverfilmingen. Dat ging een poosje goed, maar nu niet meer. De subsidie, vooral de automatische, zou de markt gemakzuchtig hebben gemaakt.

Tegenvallers 2016

Prooi 31 duizend bezoekers
Adios Amigos 15 duizend bezoekers
Een echte Vermeer 18 duizend bezoekers
De held 21 duizend bezoekers
Riphagen 36 duizend bezoekers

De Kinderen van Juf Kiet.

Nee hoor, vonden anderen, het zou juist komen door een gebrek aan automatische subsidie, en een almaar machtiger Filmfonds dat zich er inhoudelijk mee bemoeit.

Tekenend voor de onderlinge verhoudingen was een eerder bezoek van een delegatie uit de filmwereld aan Den Haag, voor een rondetafelgesprek met de cultuurwoordvoerders van de Tweede Kamer. Producent San Fu Maltha (Zwartboek, Een echte Vermeer), die alarm had geslagen over de zo tegenvallende cijfers en een brief met verbeterpunten voor het Filmfonds naar de Kamer had gestuurd, zat naast Doreen Boonekamp, directeur van dat Filmfonds, tegenover de politici. Maar telkens als Boonekamp sprak, schudde Fu Maltha het hoofd.

En Anton Scholten, voorzitter van de beroepsvereniging van film- en televisiemakers, had weer kritiek op de uitvoering van de cash rebate, de stimuleringsmaatregel voor de filmindustrie die na intensief lobbywerk was verworven. De regeling had een Hollywoodproductie als Dunkirk naar ons land gelokt. Er zat nog veel te veel geld in kas, vond Scholten, dat moest op. Boonekamp, die bang is dat een al te vrijzinnige besteding de toekomst van de regeling in gevaar brengt, luisterde met afgrijzen.

D66-partijleider Alexander Pechtold had een tip voor de afgevaardigden uit de filmsector: 'Misschien kunnen jullie eens visitekaartjes uitwisselen?'

Vanuit dit licht bezien, viel de onderlinge debatavond in Het Ketelhuis positief te noemen. 'Wie vertegenwoordig jij dan?', riep filmbobo Jacques van Heijningen een keer of vijf vanuit de zaal. 'Gaat het om wat iemand is, of om wat iemand zegt?', antwoordde zelfbenoemd klokkenluider San Fu Maltha. Er werd nog altijd niet naar elkaar geluisterd - maar er was in elk geval contact.

De crisis in zeven vragen.

Maar het ging toch goed met die Nederlandse film?

Gerekend naar omzet en marktaandeel ging het tot dit jaar goed, met als kanttekening dat vooral een paar grote titels veel geld opbrachten: een jaar zónder Gooische vrouwen in de bioscoop heet dan al snel een crisisjaar.

Ron Sterk, directeur van Vue, het op een na grootste bioscoopbedrijf: 'Er waren wel wat Nederlandse zeperds dit jaar. Prooi sprong in het oog, maar er zijn er meer. Mijn analyse: er zijn te veel Nederlandse films en ze worden met te weinig budget gemaakt. Je concurreert met de top van Europa en het spektakel uit Amerika. Het moet een bioscoopkaartje van 9 of 10 euro waard wel zijn.'

Tonio.

Moet er meer geld naar minder films?

Dat is het aangekondigde beleid van het Filmfonds. Dat betekent onvermijdelijk dat een aantal van de regisseurs en producenten die nu met enige regelmaat speelfilms maken, iets anders moet gaan doen. En ook: onvrede over de verdeling van de schaarse middelen.

Zijn er te veel Nederlandse films?

Als je 36 speelfilms per jaar maakt (de omvang van de Nederlandse filmindustrie dit jaar) zijn er misschien twee memorabel. Die verhouding ligt niet anders in een land als Spanje of Frankrijk. Maak je er vijftien met wat meer budget, dan is de gemiddelde kwaliteit wellicht wat hoger, maar de kans op uitschieters kleiner. Geld zegt niet alles.

Daniëlle Koot, hoofd programmering van Nederlands grootste bioscoopketen Pathé, is met name ontevreden over de spreiding van Nederlandse films over het jaar. 'Ze zitten allemaal op een kluitje, in de herfst en de Kerst. Ik heb dat probleem al vaker aangekaart bij de distributeurs: ze clusteren.'

Beeld RV -

Pim Hermeling, distributeur van September film (onder meer Knielen op een bed violen, Publieke werken, Tonio) vindt dat veel Nederlandse films niet thuishoren in de bioscoop. 'Omdat ze gewoon niet gelukt zijn. Ik heb contracten opengebroken met producenten omdat ik in de uiteindelijke film geen potentie zag. Dat zijn lastige kwesties, want in Nederland is subsidie gekoppeld aan distributie.'

De veronderstelde crisis is volgens hem te vroeg aangekondigd: 'Het is onzin. De decembermaand komt nog, met Soof 2 (een romantische komedie van Esmé Lammers).' Maar dat er iets verandert, ondervindt hij wel. 'Publieke werken en Knielen op een bed violen trokken allebei rond de 225 duizend bezoekers. Voor de huidige markt is dat goed, maar een paar jaar geleden waren dat er nog 400 duizend. Dat soort cijfers zie je alleen nog bij Bonbini en Rokjesdag.'

Wel of geen crisis?

'Het zijn dagkoersen', zegt Frans van Gestel, producent van films als Publieke werken en Layla M.. 'Dit is een internationaal probleem, of op z'n minst Europees. De tijd voor films om zich te bewijzen is korter geworden, en dan neemt het belang van marketing toe. Grote films worden groter, onafhankelijke films hebben het moeilijk. Ook in Amerika, waar studio's voor merken kiezen. Dat lagere markaandeel is wel zorgelijk: de gemiddelde kwaliteit van Nederlandse films is dit jaar aan de lage kant. Ze lijken te veel op elkaar, op een gegeven moment is het publiek dat zat.

'Kijk eens naar de Denen, met zo'n film als Jagten. Nog los van de regie en een ster als Mads Mikkelsen, is het ook gewoon een helder verteld verhaal: een klassieke drieaktenstructuur, storytelling op z'n Amerikaans. Het publiek naar je toe trekken, dat kunnen ze daar.'

Wat is dat toch met de Denen?

Bij alle discussies over Nederlandse film, ook weer tijdens het najaarsoverleg, staat er vroeg of laat iemand op die zegt: we moeten een voorbeeld nemen aan de Denen. 'We worden vaak benaderd voor een adviserende rol', zegt Noemi Ferrer, hoofd van de internationale afdeling van het Danish Film Institute. 'In Europese landen, maar ook daarbuiten. Soms nemen ze onderdelen van het Deense model over.'

Ferrer is bekend met de Nederlandse situatie. 'Volgens mij is het grootste verschil dat wij niet aan automatische subsidieregelingen doen, zoals jullie. Of het nu artistieke films zijn of wat wij marktfilms noemen: elke toekenning is selectief. We werken met consulenten en panels, die de aanvragen beoordelen en begeleiden, ongeveer zoals jullie.'

Ferrer: 'We besteden er veel tijd aan om de juiste beoordelaars te rekruteren. Veel editors bijvoorbeeld: die hebben een hoop kennis van structuur in films. Maar ook producenten of filmcritici. Ze moeten hun sporen verdiend hebben, een dialoog kunnen voeren en bestand zijn tegen druk.' De Denen trainen inmiddels ook de Nederlandse consulenten van het Filmfonds.

Typisch Deens noemt ze het vermogen van filmmakers kennis te delen en samen te werken. 'De Dogma-beweging speelde daarin een rol, toen begon dat. Anders Thomas Jensen bijvoorbeeld, die regisseert, maar schrijft ook scripts voor Susanne Bier. En Tobias Lindholm schreef Jagten voor Thomas Vinterberg en maakt daarnaast zijn eigen films.'

Welke regisseur maakte in Nederland sinds 2000 de meeste speelfilms?

1. Johan Nijenhuis (13 speelfilms) - Onze jongens, Rokjesdag, Apenstreken, Toscaanse bruiloft, Verliefd op Ibiza, Bennie Stout, Foeksia de miniheks, Alibi, Zoop in Zuid-Amerika, Zoop in India, Zoop in Afrika, Volle maan, Costa!.

2. Steven de Jong (12) - Stuk!, Leve boerenliefde, Penny's Shadow, Snuf de hond en de ijsvogel, Snuf de hond en het spookslot, De hel van '63, Snuf de hond en de jacht op de vliegende Volckert, Snuf de hond in oorlogstijd, De scheepsjongens van Bontekoe, Kameleon 2, De schippers van de Kameleon, De fûke.

3. Paula van der Oest (9) - (Tonio, Lucia de B., The Domino Effect, Black Butterflies, Tiramisu, Verborgen gebreken, Madame Jeanette, Moonlight, Zus & zo).

Martijn van Nellestijn (9) - Sinterklaas en de pepernoten chaos, Joris en Boris en het geheim van de tempel, Sinterklaas en het raadsel van 5 december, Sinterklaas en het pakjes mysterie, Sinterklaas en de verdwenen pakjesboot, Sinterklaas en het geheim van het grote boek, Sinterklaas en het uur van de waarheid, Sinterklaas en het geheim van de robijn, Sinterklaas en het gevaar in de vallei.

Hoe denken regisseurs over de crisis?

Die hielden zich, voor zover aanwezig bij de debatavond, stil. Dat is kenmerkend voor Nederlandse regisseurs: je hoort ze niet of nauwelijks over filmbeleid. Martin Koolhoven uitte wel kritiek, deze week in een interview met Playboy: 'Of we maken films waarmee we Hollywood rechts passeren: liefst naar een bekend boek, met bekende gezichten, een liedje van een bekende zanger. Of we maken films over een vrouw van middelbare leeftijd in een identiteitscrisis waar we dan met een camera achteraan rennen in Amsterdam-Noord. De films daar tussenin, het middensegment, moet worden terugveroverd.'

Producent Marc van Warmerdam pleit voor meer contact tussen regisseurs. 'Er wordt nauwelijks serieus met elkaar gesproken.' Hij geeft een pluim aan collega Johan Nijenhuis, kwantitatief en commercieel bezien de succesvolste Nederlandse regisseur van de 21ste eeuw (zie kader). 'Die man bezit een ongekende kwaliteit: hij weet precies wat zijn publiek wel of niet accepteert. Heel efficiënt. Als je niet van zijn genre houdt, denk je: hoe is het mogelijk?

'Terwijl het publiek van Alex (van Warmerdam, zijn broer en regisseur van onder meer Schneider vs. Bax, red.) met hem meegroeit, is de doelgroep van Nijenhuis jong: die vernieuwt zich om de vijf jaar. Ik denk dat je als Nederlandse filmer toch ook eens zou kunnen vragen hoe hij dat doet. Misschien steek je er wat van op.'

Beeld RV -

4. Pieter Kuijpers (8) - Riphagen, Hemel op aarde, Doodslag, TBS, Dennis P., De griezelbus, Off Screen, Van God los.

Ben Sombogaart (8) - Knielen op een bed violen, Koning van Katoren, Isabelle, De storm, Bride Flight, Kruistocht in spijkerbroek, Pluk van de petteflet, De tweeling.

5. Martin Koolhoven (7) - Oorlogswinter, 'n Beetje verliefd, Knetter, Het schnitzelparadijs, Het zuiden, De grot, Amnesia.

Joram Lürsen (7) - Publieke werken, Bloedlink, Alles is familie, Dolfje Weerwolfje, Het geheim, Alles is liefde, In Oranje.

Zijn er lichtpuntjes in 2016?

De Nederlandse documentaires: die breken wel records. Met De kinderen van Juf Kiet wordt deze week al de zevende Kristallen Film (10 duizend bezoekers) uitgereikt. Drie meer dan in 2015. Ook was er Tonio: eindelijk weer eens een artistieke bioscoophit (128 duizend bezoekers). Momenteel vindt het radicalisering-drama Layla M. (nu op 30 duizend) ook buiten de arthouses een jong Pathé-publiek.

Tot slot: in de laatste week van december gaat Onze Jongens in première, de nieuwe Nijenhuis met Jim Bakkum als sexy bouwvakker. De ladies' nights staan al gepland en tellen mee voor boekjaar 2016. Dus mocht Soof 2 het alleen niet redden, dan is er nog hoop.

6. Ineke Houtman (6) - De ontsnapping, Toen was geluk heel gewoon, Mijn opa de bankrover, De indiaan, Stille nacht, Polleke.

Mijke de Jong (6) - Layla M., Brozer, Joy, Het zusje van Katia, Tussenstand, Bluebird.

Nicole van Kilsdonk (6) - Ventoux, Onder het hart, Patatje oorlog, Richting west, Hoe overleef ik mezelf?, Johan.

Eddy Terstall (6) - Meet Me in Venice, Deal, Vox Populi, Sextet, Simon, Rent a Friend.

Jean van de Velde (6) - Hoe duur was de suiker, All Stars 2: Old Stars, Wit licht, Wild Romance, Floris, Lek.

David Verbeek (6) - Full Contact, How to Describe a Cloud, Club Zeus, R U There, Shanghai Trance, Beat.


Redden gelakte nagels filmjaar?

Terwijl mannen en jongeren de Nederlandse film de rug toekeren, is de ladies' night populairder dan ooit. 75 duizend vrouwen, verspreid over 127 bioscopen, keken woensdag 30 november massaal naar een voorpremière van Soof 2 (dresscode: rood). Daarmee werd het vorige dagrecord, van Gooische Vrouwen 2, verbroken. Kan Soof 2 het teleurstellende jaar nog redden, nu het marktaandeel rond de 10 procent bungelt? Peter de Haan van Dutch Filmworks, de distributeur die Soof 2 in de bioscopen uitbrengt, denkt van niet. 'Die film zal daar hooguit een procentje aan toevoegen.'

Op het succes van de ladies' nights lijkt de mineurstemming in de Nederlandse filmindustrie weinig effect te hebben. 'Vrouwen leven weken naar zo'n avond toe', zegt De Haan. 'Met hele groepjes tegelijk, samen hun nagels doen, ze laten zich helemaal gaan in hun vrouw-zijn. Mannen zijn meer instant-beslissers. Die zien een trailer en willen dezelfde avond gaan. Ik was eens bij een men's night waar een beertender werd verloot. Dat werkt allemaal niet. Die mannen denken dan: pleur op, start die film.'

Het doel is om met Soof 2 het succes van het eerste deel te evenaren, bekent De Haan. Tussen eind 2013 en begin 2014 vonden 800 duizend bezoekers de bioscoop. 'Maar dit jaar durf ik niks meer te garanderen. Laat ik het zo zeggen: ik zou buitengewoon teleurgesteld zijn als we geen platina halen, 400 duizend bezoekers.'

Kleine kanttekening: de huidige situatie is volgens De Haan ook het gevolg van de 'bravoure' van zo'n drie jaar geleden: in een tijd waarin het Nederlandse marktaandeel ruim twee keer zo hoog was als dit jaar, werden de contracten getekend voor de films die nu in de bioscopen draaien. 'We zijn echt niet zomaar al ons vertrouwen kwijt. We hebben de campagne rond Soof 2 ook niet aangepast, gaan niet opeens gas bijgeven.'

Maar dan die andere doelgroep. Illustratief voor de onbereikbare man was dit jaar het floppen van Prooi, ook uitgebracht door Dutch Filmworks. Dick Maas' leeuwenfilm bleef met 31 duizend bezoekers steken op eentiende van het verwachte aantal verkochte kaartjes. 'Uiteraard hadden we het volste vertrouwen in de film', zegt De Haan. 'Dick Maas is een instituut, heeft zelden onder de 300 duizend bezoekers gescoord. Toch maakte Prooi ons in aanloop naar de première buitengewoon zenuwachtig. Niet eerder werkten we in Nederland op deze schaal met special effects. Het slagen van de film hing af van de geloofwaardigheid van de leeuw. Het werd ons verzekerd: we kunnen het. En dan blijkt plotseling dat Maas toch niet meer zo'n instituut is. Dat is buitengewoon zuur.'

Het gevolg is een toekomst waarin minder Nederlandse films worden gemaakt - minder gevarieerde films in ieder geval. Voor 2017 staan er op de Nederlandse releaselijst van De Haan voorlopig enkel films met een 'laag risicoprofiel', zoals hij het noemt. 'Tuintje in m'n hart. Voor elkaar gemaakt. 100% Coco. Films waarbij je weet wat je krijgt. Het wordt moeilijker originele dingen te doen.'

(Door: Berend Jan Bockting)

Beeld Rechtenvrij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden