BESCHOUWING

Hoeveel macht heeft kunst?

In het Rijksmuseum wordt vandaag gesproken over kunst als machtsfactor. Goed thema in tijden dat overal het wapengekletter klinkt. Door Sacha Bronwasser en Anna van Leeuwen

Beeld Marijn Scheeres

'Ja, ik geloof in soft power', zegt Art Table-voorzitter Nina Folkersma. 'Ik denk dat musea een machtsmiddel hebben, dat ze culturele, zachte waarden kunnen uitdragen.' Verleidings- en aantrekkingskracht zijn zulke zachte krachten. Goed ingezet kunnen ze effect sorteren. Emoties zijn ook belangrijk.

Denk aan het recente filmpje van het Parijse jongetje dat door zijn vader krijgt uitgelegd waarom mensen bloemen leggen bij theater Bataclan. Het filmpje ging viral, werd door tientallen miljoenen mensen bekeken. 'We moeten oppassen voor de slechte mannen, ze kunnen schieten', zegt het jongetje. 'Bloemen en kaarsen beschermen ons', concludeert hij een minuut later. Zijn vader heeft hem gerustgesteld. Het is een filmpje dat overtuigt door zachtheid. En het gaat tegelijkertijd over de overtuigingskracht van schoonheid, namelijk van bloemen en kaarsen. Een beter voorbeeld van soft power is haast niet denkbaar. Iedereen die het filmpje ziet, zal hopen dat ergens iemand hierdoor besluit vandaag géén wapen te pakken.

Beeld Marijn Scheeres

Het symposium A Hard Talk on Soft Power, dat vandaag plaatsvindt in het Rijksmuseum, wil de verleidingskracht van kunst nader onderzoeken. Kunnen musea en andere kunstinstellingen hun zachte krachten effectiever inzetten? Of, als het nog wat ambitieuzer mag: is het mogelijk de wereld beter te maken door kunst?

Een van de sprekers van vanmiddag is Hedwig Fijen, directeur van Manifesta, de tweejaarlijkse internationale tentoonstelling die steeds op een andere locatie opduikt. Vorig jaar kreeg zij fikse kritiek toen die tentoonstelling in Sint-Petersburg was neergestreken, terwijl de wereld zich zorgen maakte om de Russische agressie in Oekraïne en de onderdrukking van homo's en lesbiennes. Een tentoonstelling houden in dat Rusland werd ongepast gevonden. Fijen verdedigde zich door uit te leggen dat ze juist de culturele uitwisseling en dialoog belangrijk vindt. Ook een pleidooi voor soft power dus. Bloemen tegen wapens, kunst tegen Poetin. Haar woordkeus was diplomatieker, maar Fijen benadrukte dat het de Russen geen goed zou doen hun kunst te ontzeggen door de tentoonstelling terug te trekken.

Rusland zelf scoort opvallend slecht op de Soft Power World Ranking. Deze ranglijst, jaarlijks opgesteld door een internationaal marketingbureau in samenwerking met Facebook, houdt bij hoezeer landen erin slagen andere te beïnvloeden met hun kunst, cultuur, kookkunst of sport. Dit jaar voert Groot-Brittannië de lijst aan, dat specifiek werd geprezen om zijn culturele prestaties. Rusland komt in de top-30 niet voor. Ondanks de Winterpelen in Sotsji dus, en ondanks de foto's die Vladimir Poetin zo graag van zichzelf verspreidt als verleidelijke macho (halfnaakt op een paard, halfnaakt met een hengel). Wellicht kan president Poetin nog heel wat van dit symposium opsteken.

Symposium

Naast culturele kopstukken uit Nederland (Wim Pijbes, Beatrix Ruf) buigen ook buitenlandse gasten zich vandaag in het Rijksmuseum over het begrip Soft Power: Abdellah Karroum (Marokko), directeur Mathaf Museum voor Moderne Kunst in Doha; Reem Fadda (Palestijns), associate curator Abu Dhabi-project Guggenheim; Touria El-Glaoui (Marokko) zette een beurs voor Afrikaanse kunst in Londen en New York op. Ervaring met 'hard power' hebben alledrie ongetwijfeld.

En werken ze nou, die zachte krachten? De Volkskrant vroeg vier specialisten en ervaringsdeskundigen op het gebied van cultureel leiderschap wat zij verstaan onder soft power.

Hedwig Saam
Directeur van het Nationaal Militair Museum in Soesterberg (en deelnemer symposium). Haar museum representeert typische 'hard power'.

'Ik werk in de kunstwereld, want ik leid een museum, maar dat maakt natuurlijk ook deel uit van de wereld van de krijgsmacht. Het heeft mij erg verrast hoeveel emotie en nuance daarbij komen kijken. Natuurlijk, samen met de politie is de krijgsmacht het enige deel van onze samenleving dat wij toestemming hebben gegeven om geweld te gebruiken, de ultieme vorm van hard power. Maar daar is het tegelijk volstrekt normaal om ook in heftige situaties emoties te benoemen en te kanaliseren, veel meer dan ik ooit ben tegengekomen in de culturele wereld.

'Dat soft power iets typisch vrouwelijks zou zijn, geloof ik niet. Het ligt aan de rol die je hebt. Ik vind vrouwen vaak heel resultaatgericht, terwijl bij mannen veel tijd verloren gaat met, tja, eerst bepalen wie de grootste heeft. Dat haantjesgedrag is ook een uiting van emotie.

'In echte crisissituaties heb je niet zo veel aan eindeloos onderhandelen. Ik zie het meer zo: hard power is nodig voor de kortetermijnoplossing. Oorlog zou een kort intermezzo moeten zijn, waarna cultuur het weer kan overnemen. Want ik houd erg van de uitspraak die (hoogstwaarschijnlijk ten onrechte, red.) wordt toegeschreven aan Winston Churchill tijdens de Tweede Wereldoorlog, over het beschermen van cultuur: 'Want waar vechten we anders voor?''

Beeld Marijn Scheeres

Issa Touma
Fotograaf en curator in Aleppo, Syrië. Richtte in 1992 het eerste fotofestival in de Arabische wereld op en is nu drijvende kracht achter onder meer Le Pont Gallery en Art Camping in Aleppo. Touma probeert crises met kunst te lijf te gaan.

Skypend vanuit Singapore: 'Ik heb net zes maanden door de hele wereld gereisd voor het project en het fotoboek Women we have not lost yet en ga nu bijna naar huis. Naar Syrië, ja, en ik ben ontzettend blij. Soft power? Ik noem het: cultural power.

'In Aleppo is kunst noodzaak, een drijvende kracht. Ik doe het voor en met de mensen die daar zijn gebleven. De vrouwen in dit project (portretten van en gesprekken met jonge vrouwen in Aleppo, red.) zijn jong, maar ontzettend snel volwassen geworden. En ze worden vergeten, want revolutie en oorlog zijn mannenzaken. Dit is een krachtig vrouwelijk geluid uit oorlogsgebied. Zij, en ik, worden vechters genoemd, maar deze cultural power is pure overlevingsdrang.

'Cultuur werkt in een crisissituatie twee keer: het helpt mensen om zichzelf te ontdekken, om menselijk en intellectueel gezond te blijven. En om dat vervolgens naar buiten te brengen en niet naamloos te sterven.

'In Damascus, waar de situatie pas vorig jaar is verslechterd, zijn veel galeriehouders al eerder vertrokken en festivals opgedoekt, omdat ze minder geld kregen. Nou, fuck them. Forget the ones who go out. Ik ga door in Aleppo. Het is nodig.'

Beeld Marijn Scheeres

Beatrix Ruf
Directeur Stedelijk Museum Amsterdam (en deelnemer symposium). Het Amerikaanse tijdschrift Art Review plaatst haar al jaren hoog in de 'Power Top 100'; in 2014 op 22.

'Ik kende het begrip soft power niet. Eerst dacht ik aan emotionele intelligentie, dat speelde een rol in ideeën over leidinggeven in de jaren negentig. Maar soft power is complexer, het gaat over een veel bredere realiteit dan die van organisaties. Met mannelijk of vrouwelijk heeft het niet veel te maken - beide zijn naar elkaar toegegroeid de afgelopen twintig jaar. Het is moderner, meer in overeenstemming met hoe mensen nu leven: constant met elkaar in verbinding, denkend in teams. Dat verandert ons gedrag echt.

'Tot de politiek is dat helaas nog niet doorgedrongen. Kijk naar Angela Merkels gebaar om de grens open te stellen: het werd gezien als besluiteloosheid. Terwijl het een interessant diplomatiek gebaar was, een beslissing gebaseerd op humaniteit. Had een man dat gedaan, dan was het waarschijnlijk geïnterpreteerd als een sterke politieke zet.

'Echt invloed uitoefenen via cultuur is moeilijk. Het heeft te maken met aanwezigheid, met een houding die je uitdraagt. Toch gebeurt het. Ik denk aan een project van de Libanese kunstenaar Walid Raad, Gulf Labor, dat probeert partijen in de bouw van grote musea in de Golfregio - die met slaven worden gebouwd, zoals we weten - te beïnvloeden. Ja, dat is activisme en kunst tegelijk.

'Heb ik een tip hoe soft power in te zetten? Mijn advies is: one can always ask twice.'

Beeld Marijn Scheeres

Paul Schnabel
Socioloog en publicist, van 1998-2013 directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau en sinds juni lid van de Eerste Kamer. Schnabel is tevens ambassadeur van Leiderschap in Cultuur, een netwerk van vernieuwers in de cultuursector.

'Soft power? Wat een onzinbegrip. Maar goed: in de geschiedenis zijn voorbeelden te vinden van cultuurverschijnselen die echt invloed hebben gehad. De Negerhut van oom Tom of Max Havelaar bijvoorbeeld; het denken over slavernij en over de koloniale wereld is door die boeken echt veranderd.

'Het effect van het organiseren van tentoonstellingen of concerten is niet na te gaan. Ik denk bij dit begrip meer aan culturele gebruiken die worden ingezet om rouw of verbondenheid te tonen. De minuut stilte bijvoorbeeld. Dat is een ritueel dat echt een functie heeft. Het toont medeleven, afschuw, het is een gebaar. Zo'n symbool speelt in tijden van crisis zeker een rol.

'Is soft power typisch vrouwelijk? Je kunt denken aan verleidingstactieken, aan de dame op de motorkap op de autobeurs. Maar die is wel een beetje achterhaald. Op politiek vlak kun je spreken van een masculiene of feminiene stijl, maar die is niet per se geslachtsgebonden. Margaret Thatcher was eigenlijk een soort superman. En Angela Merkel is ook geen doetje, anders blijf je niet tien jaar op zo'n post. Een mannelijke stijl is vaak een toneelstukje. Poetin is daarvan een extreem voorbeeld, terwijl Obama dat gedrag nu juist helemaal niet vertoont. Die zoekt het gemeenschappelijke, het menselijke... dat is niet soft, maar modern.'

Beeld Marijn Scheeres
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden