Hoe ziet de toekomst van de opera eruit?

De Nationale Opera verkent in een festival de toekomst van de kunstvorm. De Volkskrant vraagt alvast de kenners: hoe ziet de opera er over tien jaar uit? Door Nell Westerlaken

Opera is een weelderig genre. Muziek, theater, beeldende kunst en soms dans worden samengesmeed tot een kunstvorm die een beroep doet op meerdere zintuigen. 'Zelfs als je je alleen concentreert op het podium, spring je mentaal heen en weer', zei beeldend kunstenaar William Kentridge vorig jaar, toen hij Lulu regisseerde bij De Nationale Opera. In de vierhonderd jaar dat opera bestaat, groeide het genre met de tijd mee. Nieuwe technieken zoals film en multimedia deden hun intrede. Oude verhalen worden voorzien van nieuwe lagen en contexten. Tijdens de eerste editie van het Opera Forward Festival, dat op 15 maart begint, wordt het podium schoongeveegd voor een jonge generatie operamakers, onder het motto: New voices, New visions. Een aantal doorgewinterde kenners laat alvast zijn licht schijnen op de toekomst.

Experimenteren

Willem Bruls, dramaturg.

'Opera is een dure en tegelijkertijd heel vooruitstrevende kunstvorm. De laatste jaren stijgt de mate van maatschappelijke onverdraagzaamheid tegenover opera. Een deel van de maatschappij vindt die te duur en te elitair. Er is ook een groep liefhebbers die vindt dat opera toegankelijker moet. De maatschappelijke druk neemt toe.

'Als kunstvorm is opera altijd in beweging, anders zagen we nog steeds bij elke opvoering een dame van enige omvang voor een wapperend doek. Iedere goede componist vindt het genre opnieuw uit. Wat Mozart deed was anders dan wat Monteverdi deed. Wat Wagner deed was anders dan wat Mozart deed. Dat is eigen aan opera. Een schilderij blijft een schilderij, een symfonie blijft een symfonie - opera is ongrijpbaarder, omdat er veel meer variabelen in zitten.

'De Nationale Opera slaagt er elk seizoen in vierhonderd jaar opera te laten zien en tegelijk naar de toekomst te kijken. Het genre wordt meer hybride, met elementen uit de film of beeldende kunst of met elektronische muziek. Het is heel belangrijk dat de grenzen tussen die kunstgenres open blijven, zodat opera zich kan blijven ontwikkelen.'

Zakelijk

Truze Lodder, van 1987 tot 2013 zakelijk directeur van De Nationale Opera.

'Opera zal nooit zonder subsidie kunnen. Als je budget niet toereikend is, kun je beter minder producties maken van hoog niveau dan concessies doen aan de kwaliteit. Een grote dure productie als Wagners Ring des Nibelungen (vier opera's, red.) eind jaren negentig was alleen mogelijk omdat we voldoende bestemmingsreserve hadden. We hadden ervoor gespaard.

'Door het seizoen heen combineerden we exuberante producties met sobere. Dat gebeurt nu nog. Over het geheel genomen zie ik de afgelopen jaren geen versobering. Producties die sober worden gebracht op het podium zijn trouwens niet per se goedkoper. De grote kosten zitten vaak aan de kant van de solisten, het orkest en de dirigent.

'Uit ervaring weet ik dat de puurste producties waarin alles klopt het publiek sterk aanspreken. Als je bijvoorbeeld multimediaal gaat werken alleen om erbij te horen, ben je verkeerd bezig. Dat heeft het publiek snel genoeg door. Ook kinderen en mensen van andere culturen kan men raken met opera's van hoge kwaliteit: de thema's en emoties zijn universeel, iedereen herkent en voelt ze.'

Actualiseren

Serge van Veggel, artistiek leider Opera2day.

'De kracht van de muziek is meestal tijdloos. Maar timing, lengte, retoriek en onderwerpen uit een andere tijd sluiten niet altijd aan op de onze. Zeker mensen die niet gewend zijn aan opera kunnen er dan weinig mee. Men ging opera's actualiseren vanaf de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Actualiseren is vooral het vernieuwen van de ervaring van het publiek. In Wagnerstad Bayreuth plaatse men een opera van Wagner uit de 19de eeuw in de nazitijd. Bij Opera2day passen we de codes uit andere tijden zodanig aan dat ze een hedendaags publiek aanspreken.

'Afgelopen najaar hebben we een opera gemaakt over het 500 jaar oude verhaal van Mariken van Nieumeghen. Zonder dat we ver van het origineel af hoefden te wijken, werd dat een loverboyverhaal. Jongeren herkenden het meteen. Om het publiek mee te krijgen, kun je bestaande opera's bijvoorbeeld op locatie spelen, waardoor je een nieuwe context voor een oud verhaal creëert, of je kunt een nieuw verhaal maken uit een compilatie van stukken uit meerdere opera's.'

Opera Forward Festival

De Nationale Opera organiseert het Opera Forward Festival ter gelegenheid van haar 50-jarige bestaan. Enkele hoogtepunten. Only the sound remains Sterregisseur Peter Sellars combineert in deze wereldpremière twee op Japanse Nôhdrama's geïnspireerde opera's van de Finse componiste Kaija Saariho. Blank Out De wereldpremière van de nieuwe kameropera van Michel van der Aa is een werk voor sopraan en 3D-film. De componist werd bekend door het combineren van onder meer klassieke instrumenten, elektronica, zang, video en apps. Il Matrimonio Segreto Deze komische opera van Domenico Cimarosa uit de 18de eeuw is een samenwerking van DNO, Nederlandse Reisopera, Opera Zuid en Nationaal Jeugdorkest. Talent Opera's van 15 minuten door studenten van de theaterschool, het conservatorium, de filmacademie en de UvA. Verder veel lezingen, seminars en discussies met operamakers. Opera Forward Festival, Amsterdam, 15-25/3

Nieuw publiek

Anthony Heidweiller, bariton en artistiek directeur van de stichting Operamakers.

'Elke culturele instelling wil dat het publiek in de zaal een afspiegeling is van de samenleving. Een groot deel van het huidige operapubliek is grijs, blank en hoogopgeleid, ook in andere landen. Wanneer we het hebben over publieksbereik van opera moeten we het ook hebben over het belang van ownership: jij koopt een kaartje voor een voorstelling in de wetenschap dat zo'n avond je verder kan helpen in het leven, dat opera kan helpen antwoorden te vinden op emotionele vragen. Daarvoor heb je een muzikale basis nodig. Er ligt wat dit betreft een geweldige kans in het onderwijs: samen ademhalen, samen op zoek naar de klanken en kleuren in je stem - communiceren door te zingen. Alles staat of valt met goede vakdocenten wier passie en enthousiasme niet stopt bij de leerling, maar die ook de ouders kunnen raken.

'Verdieping in andere muziektradities dan westerse, is daarbij noodzakelijk - we leven in een kosmopolitische wereld. Daarom is het belangrijk niet alleen aandacht te besteden aan Beethoven en andere westerse klassiekers, maar ook aan componisten als Tan Dun of Colin Benders.'

Anthony Heidweiller. Beeld Joost van den Broek

Beeldende kunst

Aernout Mik, beeldend kunstenaar en in 2014 regisseur van de opera Laika in het Holland Festival.

'Muziek heeft een bepaalde abstractie ten opzichte van toneel. Die abstractie is mooi te combineren met het visuele van beeldende kunst. De combinatie van muziek, kunst en spel is bijzonder interessant. Maar opera is een complex métier: die drie kunnen elkaar ook in de weg zitten, of beeld en geluid kunnen langs elkaar heen schuren. Andersom geldt: het toneelbeeld kan dermate voorspelbaar zijn dat de voorstelling aan spanning verliest. Het is voor een beeldend kunstenaar die meewerkt aan een opera een uitdaging om die grens op te zoeken, en waarom zou het niet juist mogen schuren?

Multimediaal

Ruth Mackenzie, directeur Holland Festival

'Opera is altijd multimediaal geweest, al voor dat woord was uitgevonden. Ga maar na, het beste uit muziek, theater, zang en dans komen erin samen. Daarmee kun je op een krachtige manier een verhaal neerzetten. Daarom houden mensen er zo van. Hoe krachtig allerlei nieuwe vormen zijn, blijkt bijvoorbeeld uit het succes van The Book of Sand, een digitale, interactieve songcyclus die Michel van der Aa componeerde voor het Holland Festival van vorig jaar. Die was alleen online te zien. Bezoekers konden zelf beeld en muziek combineren. Het publiek werd dus zelf de baas over het stuk; jij hebt de controle, het kan jouw creativiteit stimuleren.

'Dit jaar hebben we The Transmigration of Morton F. op het programma, een digitale opera die tegelijk een computergame is. De traditionele opera zal hierdoor niet verdwijnen; je voegt een nieuwe dimensie toe aan het genre en je maakt gebruik van nieuwe technieken. Als je honderd keer per dag op je mobiel kijkt, hoe mooi zou het dan zijn om honderd keer per dag met kunst te worden geconfronteerd?!'

Tekst gaat verder onder de foto.


Ruth Mackenzie, artistiek directeur van het Holland Festival. Beeld anp

Ingesnoerde vrouwen

Persis Bekkering, medewerker kunst van de Volkskrant, zag zo'n 80 opera's.

De vrouw heeft het in veel opera's zwaar. Ze wordt ontvoerd, betast, uitgehuwelijkt aan lelijke sukkels. Ze wordt opgesloten in huis, omdat geile mannen uit de buurt haar anders van haar eer beroven (zoals in Rigoletto), of omdat haar voogd haar zelf wil pakken (Barbier van Sevilla). De machteloze vrouw moet voortdurend worden gered - door een man, uiteraard.

Ik heb er steeds meer moeite mee als er weer een genderstereotype uit de coulissen komt, hoe wonderschoon de opera ook is. Maar er lijkt weinig aan te doen. De meesterwerken uit het repertoire zijn nu eenmaal door mannen geschreven, in een tijd dat het patriarchaat nóg iets steviger op zijn troon zat.

Maar we hoeven ons er niet bij neer te leggen. Voor jonge regisseurs (m/v) is het niet meer zo normaal, dat vrouwelijke personages achter hun waaier duiken voor een man: de wereld is veranderd. Kenza Koutchoukali (26) deed bijvoorbeeld een geniale zet, met een miniversie van Mozarts Le Nozze di Figaro met het gezelschap B.O.O.M.!, vorig weekend te zien in het Café Theater Festival in Utrecht. In de eerste helft van de voorstelling hebben de zangers kostuums oude stijl aan: ingesnoerde vrouwen en macho mannen. Een zangeres krijgt een pets op haar bil, ook de personenregie is met opzet seksistisch. Maar halverwege verschijnt iedereen opeens in gender-neutrale kleding en gedragen ze zich meer fluïde, gelijkwaardiger aan elkaar. Het kan, wil Koutchoukali maar zeggen. Zonder te sjoemelen met het libretto.


Een volle zaal in tranen

Guido van Oorschot, medewerker klassieke muziek van de Volkskrant, zag zo'n 600 opera's.

Laatst overkwam het me weer, bij Chovansjtsjina. Zang, pure zang, maakte mijn ogen vochtig. Kon zijn dat Moesorgski's opera was doordesemd van doem. Mocht wezen dat dirigent Ingo Metzmacher toverde. Maar pas toen mezzosopraan Anita Rachvelishvili haar mond opende, kwamen de tranen.

Sneu dat in recensies, ook die van mij, zo veel tekst opgaat aan niet-vocale zaken. Die onevenwichtigheid heeft z'n redenen. Veel krantenlezers weten niet hoe het ook alweer zat, met Tosca. En anders zorgen regisseurs er wel voor dat uitleg niet valt te vermijden.

Regietheater: menig operaliefhebber spuwt het woord uit. Feit blijft dat het zich als een virus over Europa heeft verspreid. Gelukkig, denk ik dan, want het rekende af met de praktijk van zingende standbeelden. Maar zo langzamerhand dreigt een andere ontsporing: uniformiteit. Regisseur X werkt na Berlijn ook in Oslo en Barcelona. Collega Y doet na Brussel ook Milaan en Moskou aan. Regietheater is het Esperanto van onze tijd.

Opera voorwaarts? Begin met frisse theatermakers. Mensen die iets nieuws verzinnen, zoals Peter Brook ooit deed met zijn empty stage, of Pierre Audi met zijn intuïtieve mythologie. Multimedia in opera? Waarom niet. Entertainment? Allicht. Meer straatrumoer? Ga je gang. Maar vergeet niet dat de actualiteit van de kunstvorm schuilt in verhalen over liefde en lijden, medelijden en dood. Verklankt door componisten die slechts dromen van één ding: op een dag komt er een briljante mezzo die een volle zaal in tranen zingt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden