Hoe zet je een opera op het toneel waarin alles draait om emotie, niet om actie?

Na opvoeringen in Parijs en Rome komt Wagners Tristan und Isolde naar Amsterdam.

Tristan und Isolde, in de regie van Pierre Audi. Beeld Vincent Pontet

Bestaat de absolute liefde? En zo ja, is die te verenigingen met de dagelijkse werkelijkheid? Componist Richard Wagner geloofde er niet in, hoewel hij zich allesbehalve onbetuigd liet op het amoureuze vlak. Wat echtgenotes en minnaressen betreft zou hij zich kunnen meten met veel popsterren. 'Waarschijnlijk was hij zijn leven lang altijd wel op íémand verliefd', zegt dramaturg Willem Bruls. Dit was zeker het geval toen Wagner zijn vier uur durende opera Tristan und Isolde schreef, die hij voltooide in 1859, een verhaal over de ultieme liefde, lust en dood.

Pierre Audi regisseerde de opera anderhalf jaar geleden in Parijs, deze productie werd afgelopen jaar opgevoerd in Rome en is vanaf deze week te zien in Amsterdam. 'Een opera als een koortsdroom', schreef de Volkskrant na de Parijse première. 'Het klinkt een beetje oneerbiedig', zegt Bruls, die als dramaturg meewerkte aan de opera, 'maar Parijs en Rome waren een aanloop naar Amsterdam. De theatervloer hier is veel groter. Dit wordt echt cinemascope - extra groot. Het is een beetje thuiskomen.'

Wat voor invloed had Wagners verliefdheid op zijn opera Tristan und Isolde?

'Hij zat in een rare constellatie: zijn mecenas Otto Wesendonck had hem in Zürich een huis ter beschikking gesteld naast zijn eigen villa. Vervolgens ging Wagner zeer waarschijnlijk vreemd met diens vrouw Mathilde. Zowel persoonlijk als artistiek was deze periode een breekpunt voor de componist. Zijn huwelijk met zijn eerste echtgenote Minna zat in het slop. Hij was vastgelopen met de compositie van Der Ring des Nibelungen, zijn magnum opus, dat hij pas in 1874 zou voltooien. Hij was dus zowel artistiek als emotioneel kwetsbaar. Die twee factoren hebben de liefde voor Mathilde een extra dimensie gegeven. Hij heeft gedichten van Mathilde op muziek gezet, de Wesendonck-Lieder. Tegelijkertijd werkte hij aan de compositie van Tristan und Isolde. Een aantal melodieën uit die liederen hoor je letterlijk terug in de opera. Zijn verliefdheid heeft dus een grote rol gespeeld.'

Wagner onderzoekt in deze opera de verschillende lagen van de liefde. Wat is zijn conclusie?

'Eigenlijk komt hij tot de conclusie dat de absolute liefde altijd een onvervuld verlangen blijft. Dat idee had hij van Schopenhauer, een filosoof die populair was in de tweede helft van de 19de eeuw. Wagner baseerde zijn libretto op het middeleeuwse verhaal van Tristan en Isolde. Een romantisch liefdesverhaal: een meisje en een jongen willen met elkaar naar bed, maar dat mogen ze niet van een oom die zelf met het meisje wil trouwen. Tegelijkertijd is het ook onromantisch, want ze kunnen elkaar niet krijgen. De vervulling van hun liefde vinden ze pas in de dood. Als Tristan stervende is, besluit Isolde hem te volgen. Die liefdesdood is in feite het opstijgen uit alle fysieke, aardse ellende. Het is een verlossing.'

Willem Bruls, dramaturg van Tristan und Isolde.

Wat is uw rol als dramaturg in deze productie?

'Ik heb onder meer een analyse gemaakt van het stuk, samen met Pierre Audi. We stellen dan vragen als: wat voor soort verhaal is het? Wat vertelt de muziek en wat de tekst? Hoe zien we de ontwikkeling van de karakters? Om een voorbeeld te geven: Isolde zingt aan het einde over het Weltenall, het universum. Op dat moment - ze bezingt de liefdesdood - exploderen haar emoties tot in het oneindige. De enorme dimensies van de muziek voeren je mee naar andere werelden. Aan de andere kant is het verhaal heel aards, over geliefden die elkaar niet kunnen krijgen. Hoe ga je om met die tegenstelling? Je kunt niet ofwel het hogere, ofwel het aardse als uitgangspunt nemen, want het ene is te abstract, het andere te banaal. In tegenstelling tot andere opera's zitten er weinig handelingen in Tristan und Isolde. Handelingen laten vaak zien waardoor emoties ontstaan of verdwijnen. In deze opera worden verschillende werelden en emoties opgeroepen door de muziek, niet door acties. Via de muziek kijk je in al die hoofden.'

Revolutionair

Tristan und Isolde is een revolutionair stuk, meent dirigent Marc Albrecht. Het is de vierde Wagneropera die hij uitvoert met Nederlands Philharmonisch Orkest. Wagner plaveide met de Tristan de weg voor het modernisme in het muziektheater. Een van zijn vondsten is het zogenoemde Tristanakkoord, dat niet past binnen het harmonieuze systeem. Precies Wagners bedoeling: het geeft een onvervuld verlangen weer.

Dat geeft veel ruimte voor eigen invulling van de regie.

'Wagner geeft altijd ruimte voor eigen invulling, maar in Tristan und Isolde wel het meest. Daarom heeft Pierre Audi voor deze productie nadrukkelijk gekozen voor decor- en kostuumontwerper Christof Hetzer. Die denkt sterk vanuit beeldende kunst. Als je naar het podiumbeeld kijkt, zie je invloeden terug van beeldend kunstenaars als Jannis Kounellis en Joseph Beuys. Het is erg visueel. Emoties en atmosfeer worden naast een vertellende ook op een esthetische manier verbeeld. Soms vertelt het decor een verhaal. In de eerste akte, die zich afspeelt op een schip, zie je bijvoorbeeld scheepselementen op het toneel die doen denken aan werven in Azië waar scheepswrakken worden gesloopt. Je krijgt het idee van een schip, maar ook van verval: de wereld is niet heel meer, van begin af aan al niet.'

Tristan und Isolde. De Nederlandse Opera, 18/1 t/m 14/2. Regie Pierre Audi, met het Nederlands Philharmonisch Orkest o.l.v. Marc Albrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden