Hoe werd Monty Python de invloedrijkste Britse komedieserie aller tijden?

Wat is er toch zo leuk aan Monty Python? Waarom leggen mensen tientallen ponden neer om, in de woorden van Mick Jagger, te zien hoe 'een stel gerimpelde oude mannen hun jeugd een nieuw leven probeert in te blazen'?

Beeld archief

Twee opmerkelijke dertigers zitten in de Londense metro. De een ziet eruit als een zwerver, zijn makker als een nette ambtenaar. Het duo stapt uit in North-Greenwich, de halte voor de O2-arena. 'Hier hebben we maanden naar toegeleefd', zegt de in driedelig pak gestoken ambtenaar. 'Het is een wonder dat we kaartjes hebben gekregen', voegt de zwerver eraan toe.

'Hier' is Monty Python Live (Mostly), de reünie van Monty Python's Flying Circus in de Londense O2-arena. Matt Clarke wist meteen dat hij verkleed zou gaan als de 'It's Man', de Robinson Crusoe-achtige drenkeling die de afleveringen pleegde te openen met de woorden 'It's ...' Paul Davies koos, als contrast, voor een van de kantoortypetjes die zijn gespeeld door Cleese & co. Davies: 'Dit is een terugkeer naar onze middelbare schooltijd, toen we wekelijks Python-sketches naspeelden.'

Verspreid over tien avonden zullen zo'n 160 duizend mensen de hereniging van John Cleese, Michael Palin, Eric Idle, Terry Jones en Terry Gilliam bijwonen, terwijl een miljoen mensen over de gehele wereld, tot in Birma aan toe, de voorstelling in bioscopen kunnen zien. De vijf - Graham Chapman overleed in 1989 - zullen de bekendste sketches voeren. Tussen de bedrijven door, wanneer de vijf zich omkleden, zullen de toeschouwers worden vermaakt met revuescènes die je tegenwoordig alleen nog in theaters op het uiteinde van de pieren in Brighton of Weston-super-Mare ziet.

Wat is er toch zo leuk aan Monty Python? Waarom leggen mensen tientallen ponden neer om, in de woorden van Mick Jagger, te zien hoe 'een stel gerimpelde oude mannen hun jeugd een nieuw leven probeert in te blazen'?

Een dode papegaai, om de shows van Monty Python te promoten Beeld Amer Ghazzal / Demotix

Silly
Over deze vraag hoeft Clarke, die zijn plaksnor even af heeft afgedaan om een slok alcoholvrij bier te nemen, niet lang na te denken: 'We houden van de silliness, de gewoonte om overal een grap van te maken, om alles in het absurde te trekken.'

Silly.

Deze term is onlosmakelijk verbonden met Monty Python's Flying Circus, de gedenkwaardige sketch-show die tussen 1969 en 1974 door de BBC werd uitgezonden, gevolgd door enkele films. Silly is de hindernisbaan voor onbeholpen jonkheren die een autodeur zo hard mogelijk dichtgooien teneinde de buurman wakker te maken. Nog sillier is de 'Spanish Inquisition' die een huiskamer binnenvalt nadat een personage in een andere sketch geërgerd 'Ik had geen Spanish Inquisition verwacht' had gezegd. Maar het malst van al is natuurlijk de scène The Ministry of Silly Walks, waarin Cleese als Times-lezende ambtenaar met krankzinnige stappen naar zijn kantoor beent.

Als leden van de Spaanse Inquisitie verstoorden de zes met hun studentikoze humor de laatste dagen van de bolhoed, van de naoorlogse eerbiedwaardigheid, van de ingedutte klassenmaatschappij.

Hoe maller de sketch, des te groter de kans dat deze geschreven is door de Oxford-alumni Jones en Palin. De sketches van hun goedgebekte Cambridge-'rivalen' - Cleese en Chapman - draaiden meestal om de confrontatie. Eric Idle, de individualist van het stel, was op zijn eigen wijze mal. Een van zijn bijdragen was het liedje Always Look at the Bright Side of Life, dat alleen al aan silliness won omdat het werd gezongen door Jezus van Nazareth en enkele onfortuinlijke medeslachtoffers aan het kruis.

Mal zijn ook de associatieve animaties van Gilliam, die de overgang vormen tussen de sketches. Met zijn bizarre tekenfilmpjes laat de Amerikaan van het gezelschap de Engelsen voorzichtig kennismaken met continentale kunststromingen als het dadaïsme en het surrealisme.

Wat malheid betreft staat Monty Python in een rijke traditie. Mal gedrag is iets waarin de Engelsen van oudsher in hebben uitgeblonken. De excentrieke aristocraat is daarvan de toonzetter. Neem de Vijfde Markies van Titchfield die niet in, maar onder zijn kasteel woonde (waar geroosterde kip via een modelspoorlijn bij hem werd bezorgd) of de Zevende Markies van Bath, de evenknie van Anton Heyboer die er op zijn 80ste nog steeds als een hippie uitziet. In de werken van de komische schrijver P.G. Wodehouse wemelt het van de upper class twits, zoals Lord Emsworth. Deze vergeetachtige graaf lijkt regelrecht uit een castingbureau voor Malle Markiezen te komen. De vondsten bleven trouwens niet beperkt tot de gegoede kringen.

Monthy Python Beeld -

'Beatles van de komedie'
De neiging om ergens een grap van te maken, is een constante in de Engelse cultuur. In het boek Watching the English maakt de antropologe Kate Fox gewag van The Importance of Not Being Earnest Rule, een drang bij haar landgenoten om het dagelijks leven en vooral ook je eigen rol daarin, niet al te serieus te nemen. Mal gedrag als ludiek protest tegen de heerschappij van het gezonde verstand, tegen de nuttigheidsfilosofie en tegen de kruideniersgeest.

Tegen deze achtergrond is het geen wonder dat voormalig premier Margaret Thatcher, ter voorbereiding van een congresrede waarin haar adviseurs een grap over een dode papegaai hadden verwerkt, met een stalen gezicht naar de Dead Parrot Sketch keek. Terwijl de tekstschrijvers om haar heen dubbel lagen, wist de premier niet wat er zo leuk was aan een klant (Cleese) die met zijn net aangeschafte maar dood gebleken papegaai (de Norwegian Blue) terug gaat naar de dierenwinkel waar de verkoper (Palin) weigert te geloven dat het dier dood is. In een poging de verkoper te overtuigen, noemt de klant alle eufemismen voor dood die de Engelse taal rijk is. Dat is pure Python: confrontatie gecombineerd met absurditeit.

Voor de Pythons, op Gilliam na afkomstig uit de Engelse middenklasse, vormde humor een bevrijding uit de respectabele, maar beklemmende burgerlijkheid. 'De cultuur was zo stijfjes,' zei Cleese ooit, 'ik ervoer het als een worstelpartij met een spons.'

De 'Beatles van de komedie' waren niet boos als de 'Angry Young Men' (een groep schrijvers onder wie Kingsley Amis, Harold Pinter) en hadden evenmin de behoefte om de maatschappij te veranderen. Dat laatste gebeurde in de swinging sixties toch wel. De Pythons wilden lol maken en in het jaar dat de mens de eerste stap op de maan zette, begonnen ze te stampen op de generatie van hun ouders.

Monty Python Beeld -

Veel sketches kwamen voort uit alledaagse ervaringen met onder meer klantonvriendelijke autohandelaren, armoedige winkels en herriemakende buren. Vooral de lage ergernisdrempel van Cleese bleek een bron van inspiratie te zijn.

Het fenomeen waar iedereen slechte ervaringen mee had was Spam, gekookt varkensvlees in blik. Deze culinaire calamiteit werd onderwerp van spot in de Spam-sketch, waarin een echtpaar een ontbijt probeert te bestellen in een cafetaria waar Spam deel uitmaakt van elk gerecht. Zelfs de Franse kreeft-garnalenschotel met Mornay-saus, op Provençaalse wijze geserveerd met sjalotjes en aubergines en gedecoreerd met truffelpaté, brandy en een gebakken ei is niet compleet zonder Spam.

Spam stond voor alles wat mis was met het naoorlogse Engeland. De reden dat een ongewild mailbericht spam heet, is te herleiden tot de genoemde Spam-sketch. Daarin heft een koor van Vikingen op een zeker moment 'Spam, Spam, Spam, Spam... Lovely Spam! Wonderful Spam!' aan waardoor de dialoog niet meer te volgen is, te vergelijken met hoe de inbox van je e-mail wordt bedolven onder berichten van Viagrahandelaren en armlastige professoren uit Nigeria.

Het zal mede om die reden geen verbazing wekken dat Monty Python is verkozen tot de invloedrijkste komedieserie uit de geschiedenis van de Britse televisie.

Doelbewust lieten de Pythons hun sketches afspelen in troosteloze provinciesteden als Ipswich en Bolton, of in Bromley, de Zuid-Londense buitenwijk die David Bowie was ontvlucht. Zij dreven de spot met de bestaande cultuur en met pretentieuze autoriteiten: van politici, filosofen, ambtenaren, geestelijken tot, niet te vergeten, de BBC zelf.

Reünie der coryfeeën
Monty Python-lid Eric Idle heeft bewerkstelligd dat het tot een hereniging kwam. Het vijftal (Graham Chapman is overleden) is nu in de zeventig en geeft tien optredens, waarvan het laatste op 20 juli live op tv wordt uitgezonden én in acht Nederlandse bioscoopzalen. Tussen 1969 en 1974 zijn 45 afleveringen van de absurdistische en spraakmakende tv-serie Monty Python's Flying Circus gemaakt. Daarnaast zijn 5 films, 21 albums, talloze boeken en zijn 4 computerspellen verschenen.

Naar hedendaagse maatstaven zou de serie te politiek-incorrect, te silly en te riskant zijn geweest. Indertijd nam de publieke omroep meer risico en gaf het de jonge Pythons de ruimte, al moest een episode soms wijken voor een paardenshow.

De gevolgen zijn bekend. De sketches zijn deel gaan uitmaken van het nationale geheugen, terwijl het bijvoeglijk naamwoord 'pythonesque' in het woordenboek is opgenomen. Met de toneelstukken van Shakespeare en toespraken van Churchill behoren de Python-sketches tot de meest geliefde bronnen voor citaten onder politici, journalisten en advocaten, vooral de sketches over de dode papegaai, het samenvatten van Proust in vijf minuten en de voetbalwedstrijd tussen Griekse en Duitse filosofen.

De scène uit Life of Brian over de bittere rivaliteit tussen de People's Front of Judea en de Judean People's Front komt onvermijdelijk ter sprake in verhalen over splinterpartijen die elkaar aan de rechter- of linkerzijde van het politieke spectrum de tent uitvechten.

Pythoneske parafrases en uitdrukkingen als 'What have the Romans ever done for us?', 'He's just a naughty boy' en 'And now for something completely different' zijn deel gaan uitmaken van het taalgebruik.

Ook wetenschappers hebben bijgedragen tot de onsterfelijkheid van de Pythons. Toen een paleontoloog in 1985 het vijftien miljoen jaar oude fossiel van een python ontdekte, gaf hij het de naam Montypythonoides riversleighensis. In het heelal zweven de planetoïden 9618-Johncleese en 13681-Monty Python.

Mr Bean
Ironisch genoeg is de invloed op de Engelse komedie niet evident. Kijkers van het sarcastische Blackadder, het chaplineske Mr Bean of van moppentappende standup-komedianten zullen niet meteen 'Python!' denken. Daarvoor was de serie te uniek en te veel een kind van de vrolijke tijdgeest. 'Veel van de hedendaagse komedie lijkt zo zelfbewust', zei Palin in The Guardian, 'Het is bijna documentaire-achtig, zoals The Office. Dat is een grappige serie, maar je kijkt naar de menselijke staat onder hoogspanning. Bij ons leek die staat van zijn eerder een grap .'

Bevat deze observatie ook niet meteen de blijvende aantrekkingskracht? Indertijd was de humor van het vliegende circus baanbrekend, maar nu kijken we, dankzij de herhalingen, vertederd naar de onbezorgde silliness.

Sommige delen van de serie zijn gedateerd (wie kent de bespotte minister Maudling nog?) maar de meeste sketches zijn zo tijdloos dat er geen verlangen bestaat naar nieuw materiaal.

Met reünies van Led Zeppelin, Spandau Ballet en andere leden van de rockaristocratie was de O2 reeds een mekka voor melancholici geworden; nu is het een decor voor de silly aristocraten van de Britse komedie.

The Parrot Sketch op YouTube

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden