AchtergrondArtemis Quartett

Hoe verwerkt een strijkkwartet verlies terwijl het tegelijkertijd bezig is iets op te bouwen?

Hoe overleeft een strijkkwartet de plotselinge dood van een zijn leden? Documentairemaker Hester Overmars volgde de worsteling van het Artemis Quartett.  

Het Artemis Quartett met vanaf links Vineta Sareika, Anthea Kreston, Eckart Runge en Gregor Sigl.Beeld Uit de documentaire The Neverending Quartet

In juli 2015 werd de muziekwereld opgeschrikt door een triest bericht. Friedemann Weigle, de altviolist van het Duitse Artemis Quartett, een van de beroemdste strijkkwartetten, had een einde gemaakt aan zijn leven. De overgebleven leden wisten van zijn problemen, wisten dat hij eerder suïcidaal was, maar waren juist altijd vol bewondering geweest hoe hij met zijn demonen omging. Niemand zag het aankomen.

Het kwartet stelde razendsnel een nieuw lid aan: Anthea Kreston werd in 2016 tweede violist. Gregor Sigl verruilde de tweede viool voor de alt die van Weigle was geweest. En wederom veroverde het Artemis, vernoemd naar de godin van de jacht, de wereld.

Hoe ga je om met zo’n verlies terwijl je tegelijkertijd bezig bent iets op te bouwen (twee positiewisselingen opvangen betekent voor een strijkkwartet maandenlang intensief repeteren), en daarvoor vrijwel elke week op reis bent? Die vraag, plus het feit dat het kwartet afgelopen november 30 jaar zou bestaan, was voor regisseur Hester Overmars reden om het Artemis te volgen. Het resultaat is de indrukwekkende documentaire The Neverending Quartet. De 53 minuten durende film wordt zondag vertoond tijdens de Strijkkwartet Biënnale in Amsterdam. Op 1 februari is hij te zien tijdens Het uur van de wolf op NPO 2.

Wat het verhaal zou worden, leek bij aanvang wel duidelijk. Maar toen Overmars aan haar onderzoek begon, bleek dat er nog meer speelde. Overmars (in 2015 winnaar van een Gouden Kalf voor de documentaire Verboden vlucht) kreeg te horen dat cellist Eckart Runge, de enige medeoprichter die nog in het kwartet zat, én de nieuwe tweede violist, Anthea Kreston, ermee zouden stoppen zodra er vervangers gevonden zouden zijn. Runge, vermoeid, was toe aan iets nieuws, en Kreston bleek niet zo’n goede match als verwacht.

‘Toen werd de vraag: lukt het de overgebleven twee om wéér nieuwe leden te vinden en als kwartet te overleven?’, zegt Overmars. ‘Ik had altijd het idee dat spelen in een kwartet iets voor het leven was, dat de leden altijd bij elkaar blijven. Het bijzondere van het Artemis is dat ze veel verschillende formaties hebben gekend, met snel opeenvolgende wisselingen, en ze toch aan de top zijn gebleven.

De hoofdrolspelers

Wie zijn de hoofdrolspelers in de docu van Hester Overmars?

Vineta Sareika is sinds 2012 de eerste violist (ook wel primarius genoemd) van het Artemis Quartett. Ze komt uit Letland.

Anthea Kreston was tussen 2016 en 2019 tweede violist van het Artemis. De Amerikaanse verhuisde daarvoor met haar gezin naar Berlijn.

Gregor Sigl, een beer van een vent, was oorspronkelijk altviolist, maar toen er in 2007 een vacature kwam bij het Artemis Quartett, werd hem tot zijn verbazing gevraagd tweede violist te worden. Na de dood van Friedemann Weigle in 2015 werd hij alsnog altviolist.

Eckart Runge is cellist en was een van de oorspronkelijke leden. Vorig jaar verliet hij de groep. Toen Weigle zelfmoord pleegde, werd Runge behandeld voor kanker. Hij is genezen verklaard.

‘Ik merkte bij de eerste interviews al dat er iets niet liep’, zegt Overmars thuis in Rotterdam. ‘De optredens waren altijd goed, maar persoonlijk ging het minder. Zeker tussen Anthea en Gregor zag je een incompatibilité d’humeur.’ Waar zat het in? ‘Zij is Amerikaans, spreekt geen Duits, waardoor iedereen zich aan haar moest aanpassen. Ze is extravert en gericht op scoren. Ze wil zo veel mogelijk concerten spelen. Gregor vind ik een echte Duitser. Hij hecht heel erg aan de inhoud en zou het liefst alleen maar repeteren, hij is niet snel tevreden.

‘Door die botsing ontdekte ik wat het Artemis tot het Artemis Quartett maakt: ze hebben een bijzondere repetitiecultuur. Als ze een stuk op hun lessenaars zetten proberen ze alles minutieus, gedegen, maat voor maat vanaf het begin op te bouwen. De tegenovergestelde benadering is om een stuk helemaal door te spelen, en dan nog een keer. Als er een passage is die nog niet goed gaat, werk je daaraan. Ik denk dat dat meer Anthea’s stijl was.’

Nog iets waarmee de andere leden niet blij waren, was dat Kreston stukjes over haar leven in het kwartet schreef voor slippedisc.com, een website met roddel en achterklap in de klassieke muziek. ‘Op een gegeven moment had het kwartet besloten dat elk blog van haar langs de manager moest. Je kunt niet eindeloos vergaderen over wat iedereen wel en niet naar buiten wil brengen. Ze was ook een keer haar viool kwijtgeraakt, die had ze in de trein laten liggen. De anderen kwamen allemaal in actie. Daar schreef ze dan een spannend stukje over, tot ergernis van de anderen.

Beeld Markus Lange / Studio Farn

‘Voor mij is zo’n uitgesproken persoon als Anthea, die de waarde van bewegend beeld begrijpt, een verademing. Klassieke musici zijn berucht onder documentairemakers. Het zijn vaak geen praters, de heersende mening is dat ze alles al zeggen met hun instrument. Anthea zegt gewoon alles zoals het is. Maar ik heb lang niet alles gebruikt. Het is altijd de vraag: wat laat je zien en wat vertel je? Ik vind het mooier om de kijker zijn eigen conclusies te laten trekken.’

De Volkskrant keek mee tijdens het montageproces. In een scène die tekenend is voor de cultuurbotsing, maar die de eindversie niet haalde, zien we Anthea Kreston het verschil tussen Duitsers en Amerikanen uitleggen. Is ze met haar kinderen in Berlijn, staat het voetgangerslicht op rood maar komt er geen auto aan, dan loopt ze gewoon door – en krijgt ze de volle laag van de Duitse omstanders. In de VS zou het bij niemand opkomen om commentaar te geven. ‘Ik heb die scène er uit gelaten omdat ik het verhaal over hun verwijdering zo veel mogelijk wil vertellen vanuit de muziek, dus vanuit hun repetitielokaal. Voor de een zou het een leuke absurdistische anekdote zijn, maar iemand anders raakt de draad kwijt. Een scène moet het verhaal volledig dienen.’

Waarvoor Kreston wel goed van pas kwam: zij kon zeggen wat de anderen niet over hun lippen kregen. In een scène zegt ze dat het lijkt alsof de overleden altviolist Friedemann Weigle er nog altijd bij is: ‘Het is meer dan een schaduw. Het is als een mist.’

Beeld Markus Lange / Studio Farn

Overmars: ‘Het kwartet was bezig met overleven. Ze hebben zichzelf weinig ruimte gegeven om te rouwen. Ze zijn niet samen in een hutje op de hei gaan zitten om het een plekje te geven, het was doorspelen, doorgaan. Door deze documentaire – doordat iemand tijd maakt naar hun gevoelens te vragen en zij door de film ook zíen wat er is gebeurd –, worden ze terug in de tijd geworpen. Ze raakten allemaal geëmotioneerd toen ze de film zagen. Ik maak een verhaal, maar voor de hoofdpersonen die iets mee hebben gemaakt, is de reden om mee te werken vaak therapeutisch.’

Favoriet bij filmmakers

De bezetting van een strijkkwartet is berucht. Door het gebrek aan toonvaste instrumenten, moeten de strijkers intensief repeteren om hun akkoorden op elkaar af te stemmen. Leden van een professioneel strijkkwartet, luidt het cliché, zijn met elkaar getrouwd en zitten voortdurend op elkaars lip. Een voedingsbodem voor intrige, en dat is dan weer fijn voor filmmakers. Een van de betere speelfilms over strijkkwartetten is A Late Quartet (2012) met Philip Seymour Hoffman.

Overmars reisde met het viertal mee tussen september 2018 en mei 2019. Ze gingen op tour door Scandinavië en filmden in Letland, Wenen, Berlijn en Amsterdam. ‘Wat me opviel, is hoe weinig glamoureus het leven van kwartetleden is. Zij behoren tot de besten in hun vak, maar waar solisten altijd een ontvangst krijgen als ze bij een concertzaal aankomen, denken de programmeurs bij een kwartet: die hebben elkaar toch, die vinden hun kleedkamers wel. En de zalen snappen niet dat je de leden geen naast elkaar gelegen kamers moet geven: dan horen ze elkaar oefenen. De manager is altijd bezig met hotelkamers omboeken.’

Overmars vond het ook leerzaam om te zien dat de kwartetleden een heel ander perspectief op de film hadden dan zij. ‘Ik laat mijn hoofdpersonen de film altijd zien voor de finale montage. Ze krijgen geen vetorecht, zeker niet, maar ik wil voorkomen dat mensen niets meer met de film te maken willen hebben omdat ze in een shot aan hun neus zitten of zo. Ik was bang dat ze zouden vallen over de verhaallijn, maar ze zaten vooral met de muzikale fragmenten in hun maag: o jee, dat nootje is vals, de klank is niet goed.

‘Wat ik uiteindelijk het fascinerendst vind, is dat deze musici werken met emoties, die brengen ze iedere avond over aan het publiek. Ze zijn daar op zó’n hoog niveau mee bezig. Maar zelf emoties toelaten, merkte ik in de interviews, is dan blijkbaar heel moeilijk.’

Gelukkig voor het Artemis kreeg de film een vrolijk einde. Er werden vervangers gevonden in de personen van Suyoen Kim (tweede viool) en de Nederlandse Harriet Krijgh (cello); in mei vorig jaar was de doorstart een feit. Overmars: ‘Ze zijn heel gelukkig met elkaar, echt nog een beetje verliefd. Dat is goed voor de muziek, maar eerlijk gezegd: over deze formatie zou ik nooit een docu maken. Als iedereen een beetje happy met elkaar loopt te zijn, heb je geen film.’

The Neverending Quartet is te zien in filmmuseum Eye in Amsterdam (26/1) tijdens de Strijkkwartet Biënnale, waar het Artemis Quartett ook optreedt. Op 1 februari is de docu te zien op NPO 2.

Lees verder

De Volkskrant was in mei bij het debuutoptreden van het vernieuwde Artemis Quartett in Wenen. Het was zo goed, dat de recensent met een leeg notitieboekje achterbleef.

Wat is een strijkkwartet, hoe komen we aan het genre? Lees voor de antwoorden op deze en andere vragen deze stoomcursus die we twee jaar geleden bij de eerste Strijkkwartet Biënnale maakten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden