Hoe vermorzel ik mijn vijand? DE REGELS VAN HET MACHTSSPEL VOOR LEKEN VERKLAARD

HOE WORDT iemand machtiger? Daartoe moet in ieder geval de macht van vrienden, vijanden of rivalen kleiner worden. Anderen de loef afsteken is dan ook wat de Amerikaanse auteur en toneelschrijver Robert Greene en de Nederlandse uitgever en boekenbedenker Joost Elffers in De 48 wetten van de macht hun lezers...

Zoals vele aspirant-bestsellers is De 48 wetten van de macht een 'doe-het-zelf'-boek met aantrekkelijke recepten. Maar de auteurs vertellen er niet bij dat hun voorschriften - als zij juist zouden zijn - alleen kunnen werken als de kennis ervan aan weinigen blijft voorbehouden. Hoe meer lezers, hoe minder hun kans op meer macht.

Wat is de macht eigenlijk? Dat laten Greene en Elffers in het midden. Hun voorbeelden gaan meestal over een politieke of militaire overwinning, verbetering van positie of geldelijk gewin. In het voorwoord constateren zij dat 'het gevoel over uw naaste noch over de loop van de gebeurtenissen macht te hebben onverdraaglijk' is.

Geldt dat wel voor de tweede vorm van macht (macht over de loop van de gebeurtenissen)? Misschien tijdens een onstuitbaar lijkend verval zoals nu in Rusland. Het boek beantwoordt in ieder geval niet de vraag of macht over het verloop van de geschiedenis mogelijk is, bijvoorbeeld door een culturele revolutie of een staatsgreep. Hoe mensen als individuen dit soort macht kunnen verwerven wordt helemaal niet behandeld. Marx is in 1991 in zijn graf teruggekeerd en met hem het idee dat de geschiedenis volgens wetten van opeenvolging verloopt, waarbij een voorhoede van ingewijden een handje zou kunnen helpen.

Verhelderend voor de vraag naar de betekenis van macht kan het klassieke onderscheid zijn tussen 'macht tot' en 'macht over'. Het eerste betreft macht als vermogen tot het nemen van beslissingen, niet over de loop van de gebeurtenissen, maar over lot of ontwikkeling van een bepaalde groep, tegenwoordig een staatssamenleving of een internationaal samenwerkingsverband als de Europese Unie.

Dat soort macht werd vroeger uitgeoefend door alleenheersers, maar is nu meer verspreid en onderworpen aan checks and balances. Over die ontwikkeling - over de betekenis van de mate en implicaties van democratisering - zegt het boek ook niets. De macht is voor de auteurs alleen macht over andere mensen.

Maar 'macht over' is geen bezit, maar een relatie, en dus een kwestie van meer of minder, samenhangend met de aard van de onderlinge verhoudingen tussen de betrokkenen. Zo waren eigenaren afhankelijk van slaven, van hun werkkracht en hun bereidheid zich in te spannen, maar beschikten zij in hun soort samenlevingen over zwaardere machtsmiddelen om hun overwicht te doen gelden.

Machtsrelaties zijn meestal wel asymmetrisch, maar niet geheel eenzijdig. In de machtsstrijd tussen 'naasten' zijn zeker constanten, zoals 'de vijand van je vijand is je vriend', maar de betekenis ervan hangt samen met de algemene ontwikkeling van de machtsverhoudingen in een samenleving. De zeer ongelijke machtsverhouding tussen 'naasten' als bezitters en hun slaven bestaat in ons soort samenlevingen alleen nog als het sm-spel, dat maar weinig mensen aanspreekt.

Zoals de macht dus niet bestaat, zo zijn de 48 wetten geen wetten. Zij beschrijven geen regelmatigheden in menselijk gedrag. Het zijn gedragsaanbevelingen, waarvan de geldigheid zou volgen uit anekdotes over succesvol machtsstreven in een meestal ver verleden. Het veralgemenen daarvan wordt soms toegelicht, maar vaker als vanzelfsprekend opgedist.

De wetten beogen de lezers voordeel te verschaffen in de maatschappelijke concurrentiestrijd. Zij worden gemaand zich behoedzaam te gedragen, maar ook aangezet tot list, bedrog, simulatie, spionage en meedogenloos gedrag tegenover vrienden, omdat die voor hun machtsbeluste 'naaste' gevaarlijker kunnen zijn dan vijanden.

Vijanden moeten wel 'vermorzeld' worden om hun verzet voorgoed te breken. Deze regel is in strijd met een centraal voorschrift van de klassieke balance of power-politiek tussen staten, die juist leert dat verslagen tegenstanders zoveel mogelijk gespaard moeten worden, omdat anders de machtsbalans ten opzichte van andere staten kan worden verstoord of hun wraaklust kan worden gewekt. De gevolgen van het verdrag van Versailles op de Duitse politiek vergeleken met de steun van de geallieerden aan de Duitse wederopbouw na 1945 zijn een goed voorbeeld waarom een verslagen vijand juist niet moet worden vermorzeld.

Het is daarom de vraag of het volgen van de wetten wel het beloofde en verwachte resultaat zal hebben. Een paar voorbeelden: 'Laat anderen het werk doen en strijk zelf de eer op'; ' Doe U voor als vriend, ga te werk als spion'; 'Bind U aan niemand'; 'Speel de volmaakte hoveling'; 'Zoek voor de ander de duimschroef die hem past'. Zal consequente toepassing van dit soort gedragsregels in ons soort samenleving - in tegenstelling tot wat de auteurs beweren zijn de machtsverhoudingen daarin wel degelijk zeer verschillend van de hofsamenlevingen waaraan de meeste voorbeelden zijn ontleend - iemand niet eerder maken tot een uitgestotene?

Hoe ernstig moeten we het boek nemen? Is het Greene en Elffers niet primair te doen om het imponeren van lezers en het vestigen van een reputatie als bestsellerschrijvers? Het boek ziet er goed uit en bevat veel sappige verhalen uit het verleden, met aardige fabels en citaten in de kantlijn, die als bewijs voor de 48 wetten moeten dienen. Zij komen in de plaats van een systematische analyse van machtsverwerving in moderne samenlevingen.

De term 'wetten' houdt in dat dit ook niet nodig zou zijn. Zij moeten immers gelden in alle samenlevingen, in verleden en heden. Maar is dat zo? Machtsstrijd tussen 'naasten' speelt zich nu vooral af binnen de organisaties van overheid en bedrijfsleven. Zeggen de wetten daar iets over? De apodictische toon van het boek maakt wantrouwend. Moeten we het zien als een toepassing van wet 27: 'Mensen lopen graag gedwee achter het vaandel aan - maak daar gebruik van'? In de historische voorbeelden worden de voordelen van misleiding uitvoerig beschreven. Zou het boek gericht zijn op goedgelovige lezers die onder de indruk raken van de overvloed van voorbeelden uit het oude China, de Romeinse tijd, Europese hofsamenlevingen of van meer recente verhalen over het slim vergaren van fortuin door oplichters, Houdini's of kunsthandelaren als Duveen?

De verhalen worden smakelijk opgediend, maar het zijn er te veel en de analyse ervan is niet prikkelend genoeg. Hun status als 'wetten' wordt niet plausibel gemaakt. Toch wil het boek de lezer niet misleiden. Het probeert het op zich respectabele idee uit te werken dat macht verwerven nooit vanzelf gaat of simpelweg volgt uit goede ideeën of het inroepen van morele maatstaven.

Machtiger worden kan inderdaad vaak niet zonder list, intrige, zorg voor de eigen vlekkeloze reputatie en het geslepen benutten van geboden kansen. Maar dat soort constante kenmerken van machtsverwerving is niet absoluut en onveranderlijk. De vraag is juist of zij al of niet mee-veranderen met de algemene structuur van de machtsverhoudingen in een samenleving.

Greene en Elffers ontlenen hun wetten bijna allemaal aan voorbeelden uit samenlevingen waarin de machtsverhoudingen veel ongelijker waren dan in moderne democratische staten en waarin juridische procedures voor het beslechten van machtsconflicten zwak ontwikkeld waren. De meeste van hun wetten zijn extrapolaties van succesvol gedrag - of van mislukkingen - in samenlevingen met zeer ongelijke machtsverhoudingen.

Zij zijn ook vaak met elkaar in strijd. Sommige wetten vragen om ingetogen, voorzichtig en geheimzinnig gedrag, andere juist om spektakel, de aandacht op zichzelf vestigen of zich vorstelijk gedragen. Als mogelijke constanten in gedrag opgevat hadden de wetten uitgangspunt kunnen zijn voor een analyse van machtsverwerving in hedendaagse omstandigheden. Nu is hun pretentie te groot.

Godfried van Benthem van den Bergh

Robert Greene & Joost Elffers: De 48 wetten van de macht.

Meulenhoff; 512 pagina's; * 49,90 (paperback); * 75,- (gebonden).

ISBN 90 290 5738 6.

ISBN 90 290 5814 5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden