Oog voor detail Haarspeld

Hoe veel tijd zou deze courtisane aan haar kapsel besteed hebben?

Je ziet het beter van dichtbij. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: haarspeld.

Met het verdwijnen van vaste regels voor het uiterlijk, per sociale klasse, is de tijd die een vrouw aan haar haar besteedt drastisch teruggelopen. Gedecimeerd, denk ik, op een enkele uitzondering na. We gaan af en toe naar de kapper, proberen die thuis een béétje na te doen en voilà, je bent lekker jezelf. Vooral de periode tussen baren en, zeg, de leeftijd dat de vrouw erachter komt dat ze echt onzichtbaar wordt als ze er niks aan doet, is hopeloos. Heeft de alleenwonende vrouw nog tijd om te treuzelen voor de klerenkast en de spiegel – op die luxe bezuinig je gauw als je huis bevolkt wordt door mensjes die met hongerig opengesperde vogelbekjes om voedsel en aandacht vragen. Daarna, als het kwartje valt dat haar best veel zegt over je leeftijd, wordt er weer meer spiegeltijd ingeruimd. Maar het is niks in vergelijking met sommige periodes in de geschiedenis. De jaren vijftig, toen er een heel sociaal leven rondom de droogkap bestond. De pruiken van Marie Antoinette. De hoofdkapjes in de Gouden Eeuw en de parels en linten in de Renaissance. Zelfs de Romeinse vrouw deed aan haarstukjes.

Het moderne, opgevoerde leven heeft de kunst van haardracht opgeofferd. Dat is op zich al reden voor een rondje door de prachtige tentoonstelling Van Gogh en Japan. Het is er vergeven van de mooie actrices, geisha’s en courtisanes, in Japanse houtsneden en in het werk van Van Gogh zelf, die zich hierdoor ruim liet inspireren. Hun haren zijn opgebold als een wolkige zwarte lijst om het witte gezicht, versierd met kammen en spelden, soms als een stralenkrans. Er zitten linten en kralen in, doeken en bloemen.

Keisai Eisen (1790 - 1848)

Courtisane leest een boek

circa 1830; kleurenhoutsnede

Particuliere collectie

Te zien t/m 24 juni in de tentoonstelling Van Gogh en Japan in het Van Gogh Museum Amsterdam

Interessant is dat Van Gogh, waarschijnlijk toch opmerkzaam gemaakt door deze vrouwen, in 1888 een schilderij maakte van een danszaal in Arles waarop de bolle zwarte haardracht van de lokale Arlésiennes een hoofdrol speelt. Japanse kunstenaars en Van Gogh deelden een liefde voor contrast en contouren, en dat werkt bij uitstek bij mooie witte vrouwengezichten met strak gevormde kapsels.

Onze courtisane hier – een courtisane heeft de knoop van haar obi voor, een geisha op de rug, groot verschil – is niet jong. Dat zie je niet aan haar gezicht, maar aan de ‘hoofdknot’ die niet recht op haar hoofd staat maar is afgeplat naar achteren. De haardracht bestaat uit verschillende lusachtige knotten die per stijl anders aan elkaar verbonden zijn. Zo ontstaat dat wolkgevoel, dat het popperige gezicht benadrukt.

Onze courtisane zal zijn afgebeeld in februari of april. Dat het nu lijkt of ik dat zo uit mijn mouw van oneindige kennis over Japanse cultuur schud, vind ik leuk, maar dat is natuurlijk niet zo. In een mooi artikel las ik dat de vrouwen met de kanzashi, de haarornamenten, onder meer het seizoen aangeven. Onze courtisane heeft een speld met een lieve bloesem en een vogeltje dat er onder lijkt te vliegen – daar viel ik op. De bloesem is pruim of kers – ik kan dat zonder kleur niet achterhalen. Pruim bloeide in februari en mocht dan worden gedragen, kers in april en werd in die maand in het haar gestoken, echt of als juweel. Ze draagt drie verschillende stoffen, waarvan één als wrong is opgerold in een knot. Ik kan alleen maar verwonderd gissen hoe veel tijd ze daaraan heeft besteed.

Volg Wieteke op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.