Interview Nieuwe taal in musea

Hoe toon je als museum voorwerpen uit verschillende tijden met inachtneming van hedendaagse gevoeligheden?

Sommige musea zijn een mijnenveld van taalkundige gevoeligheden. Zelfs neutrale woorden als ‘wij’, ‘samenleven’ of ‘ontdekken’ hebben er hun onschuld verloren. Nu is er een gids met wenselijke museumtaal. ‘Wat wordt je eigenlijk afgenomen als je jezelf niet langer ‘blank’ zou noemen?’

Museum.

De collecties van de Nederlandse musea stammen voor een belangrijk deel uit tijden waarin zwarte mensen nog onbekommerd ‘negers’ werden genoemd, ‘primitieve kunst’ het equivalent was van ‘Afrikaanse kunst’, kolonialisme een bron van trots was, en homoseksualiteit een vorm van sodomie. Hoe toon je als museum voorwerpen uit die tijden met inachtneming van hedendaagse gevoeligheden? Hoe noem je een zwarte bediende op een 17de-eeuws schilderij zonder het verleden te retoucheren? En hoe een Hottentot of een koelie?

Als richtlijn voor de ‘vertaling’ van informatie uit andere tijden dan de onze heeft het Nationaal Museum van Wereldculturen (NMvW) een taalgids samengesteld: Words Matter. Oftewel: woorden doen ertoe. En daarbij gaat het niet alleen om ‘identiteitsgevoelige’ woorden, maar ook om ogenschijnlijk onschuldige woorden als ‘wij’, ‘hier’, ‘exotisch’ of ‘ontdekken’. Want ook die kunnen, bij onzorgvuldig gebruik, als aanstootgevend worden ervaren.

Is Words Matter een Van Dale voor museaal Nederland? Nee, dat is het zeker niet, bezweert Stijn Schoonderwoerd, directeur van het NMvW. ‘Dit boekje schrijft geen idioom voor, maar probeert te laten zien waarom bepaalde woorden gevoelig kunnen liggen, en voor wie. Daar was in de museale wereld behoefte aan, maar misschien daarbuiten ook wel. Het boekje doet in feite een beroep op ieders empathie: zijn we bereid rekening te houden met elkaars gevoeligheden?’ Evenmin gaat het over goed of fout, zegt Wayne Modest, hoofd van het Research Center for Material Culture van het NMvW. ‘Wij zeggen niet dat jij als persoon je niet langer blank mag noemen. Er zijn zwarte mensen die elkaar ‘neger’ noemen. Dat is iets tussen hen. Maar in ons museum komen die woorden niet meer voor. Althans: niet zonder aanhalingstekens.’

Dat lot treft ook het woord ‘slaaf’. Waarom? ‘Slaaf’ wekt toch geen enkel misverstand over het karakter van slavernij?

Modest: ‘In principe is dat zo. Maar er ontstond toch behoefte aan een woord waarmee werd benadrukt wat het betekende om slaaf te zijn.’

Hoe ontstond die behoefte?

Modest: ‘Zoiets ontwikkelt zich in mondiaal verband. Elders, in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, werd het woord ‘slaaf’ al eerder ter discussie gesteld, en ontwikkelde zich een voorkeur voor enslaved, ‘tot slaaf gemaakte’. Het idee daarachter is dat de ene mens de ander iets aandoet. In een positie van onvrijheid brengt waarin hij niet was geboren.’

‘Tot slaaf gemaakt’ is wel een onmogelijk woord.

Schoonderwoerd: ‘Een houterig woord, zeker. Een beetje kunstmatig.’

Modest: ‘Het is een onhandig, ongemakkelijk woord, dat je telkens herinnert aan het ongerijmde van slavernij. Het is een constructie.’

Schoonderwoerd: ‘Wij krijgen hier in het Tropenmuseum jaarlijks zo’n 30 duizend kinderen over de vloer. Die zullen door dit woord eerder denken: hee, ‘tot slaaf gemáákt’, daar zit ook iemand in die handelt. Die een ander van zijn vrijheid berooft. Dat is dus wel een perspectief dat je met dat lelijke woord aanreikt. Eenmaal buiten zeggen ze misschien wel weer ‘slaaf’, maar je hebt dan toch overgebracht: jongens, slaven werden niet als slaaf geboren. We hebben niet de ambitie of de illusie dat we het woord ‘slaaf’ zullen uitbannen. Zo werkt dat natuurlijk niet.’

In de woordenlijst van Words Matter komt geregeld de zinsnede voor dat groepen moeten worden omschreven in woorden ‘die mensen zelf gebruiken en respectvol vinden’. Wie zijn die autoriteiten?

Schoonderwoerd: ‘In de eerste plaats richten we ons op het woordgebruik in de betreffende regio’s. Wij gaan het hier dus niet lekker over aboriginals of eskimo’s hebben als de betreffende mensen deze woorden zelf niet gebruiken. Maar we laten ons ook informeren door academici en door de activisten van Decolonize the Museum. Die hebben met vijftig mensen, met een cultureel diverse achtergrond, het Tropenmuseum bezocht, en zeiden zich er soms ongemakkelijk te voelen.’

Waar voelden zij zich ongemakkelijk bij?

Schoonderwoerd: ‘Onder andere bij een kunstwerk uit de Afrikacollectie van een man met een enorme stijve penis. Dat was een blikvanger. Ze zeiden: hoe zou dit overkomen op kinderen? Het eerste wat ze zien is seks. Is dat het beeld dat je van Afrika wilt oproepen? Het gaat niet om de intentie, die ongetwijfeld goed is, maar om het beeld: seksueel actief, primitief, dierlijk.’

Waar staat dat beeld nu?

Schoonderwoerd: ‘In het depot.’

Hodan Warsame, een van de initiatiefnemers van Decolonize the Museum, verwijt de musea in haar bijdrage aan Words Matter dat ze het kolonialisme verheerlijken en de geschiedenis vervalsen. Is die kritiek niet wat straf?

Modest: ‘Daarmee doelde ze misschien op de oude situatie. Ik zou me in elk geval niet aangesproken voelen door het verwijt dat we het kolonialisme verheerlijken. Maar ze heeft wel een punt als ze ons op bepaalde woorden attendeert. Ogenschijnlijk onschuldige woorden die toch afstand kunnen scheppen tussen mensen en culturen. Toen ik net Nederlands leerde, sprak ik over vrouwen als ‘meisjes’. Iedere vrouw was een meisje. Mijn Nederlandse vrouw zei dan: ‘Heb je het over die 25-jarige vrouw daar?’ Van die denigrerende annotatie was ik mij totaal niet bewust. Het gaat niet over goed of fout, maar om het feit dat je soms onbewust worden gebruikt waaraan andere mensen aanstoot nemen. Daarom vind ik Hodan Warsame niet zo radicaal. Zij zegt dat sommige woorden – ‘hier’, ‘daar’,’ wij’, ‘zij’, ‘exotisch’ – soms minder onschuldig zijn dan ze lijken.’

Schoonderwoerd: ‘Je kunt ook denken aan het woord ‘ontdekken’. Dat werd hier te pas en te onpas gebruikt, in de zin van: Amerika ontdekken, Abel Tasman ontdekte Australië, de Papoea’s werden ontdekt. Alsof die continenten en volken nog niet bestonden voordat Europeanen er weet van hadden. Het is geen woord waar een oorlog over uitbreekt, maar wel een woord dat van een ingebakken eurocentrisme en ongelijkwaardigheid getuigt.’

Modest: ‘Juist de achteloos gebruikte woorden doen ertoe. Tijdens mijn jeugd in Jamaica gebruikte ik het woord ‘koelie’ voor mensen van Indiase afkomst wier voorouders zich in de 19de eeuw als gastarbeiders in Jamaica hadden gevestigd. Pas later realiseerde ik me dat Indo-Jamaicanen het helemaal niet leuk vonden om koelie te worden genoemd. Voor mij was het een neutraal woord, maar niet voor hen. Dat had ik pas in de gaten toen ze boos op mij werden.’

In een van de essays in het boekje las ik dat ook ‘samenleven’ zo’n neutraal woord is waardoor sommige mensen zich buitengesloten kunnen voelen. Die zag ik niet aankomen.

Modest: ‘In politieke zin heeft ‘samenleven’ een positieve, bindende pretentie. Die brengt met zich mee dat er ook mensen zijn die denken: het gaat niet over mij. Het gaat niet om een samenleving waar ik in pas. Sommige woorden klinken nobel, maar kunnen door sommige mensen ook als eufemisme voor buitensluiting worden opgevat.’

Schoonderwoerd: ‘Voor het woord ‘wij’ geldt hetzelfde. Je zou zeggen: het klinkt inclusief. Maar ‘wij’ kan, als je het gebruikt in een bepaalde context, ook een andere kant hebben, namelijk ‘zij’. Met deze publicatie proberen we eraan bij te dragen dat mensen ook op een andere manier naar woorden kijken die ze achteloos gebruiken. Mogelijk schieten sommige mensen daardoor in een kramp: waar blijven we als ik zelfs dit woord niet meer kan gebruiken? Maar als je meer weet, kun je er juist meer ontspannen mee omgaan. En wat wordt je eigenlijk afgenomen als je een bepaald woord niet meer zou gebruiken?’

Wie is de autoriteit die heeft bepaald dat ‘wit’, in plaats van ‘blank’, de meest geschikte term is om te gebruiken’?

Schoonderwoerd: ‘Wij hebben er als museum geen oordeel over of jij jezelf wit of blank zou moeten noemen. Het is aan jou om te bepalen of je zo’n woord, dat in feite stamt uit de koloniale rangorde, nog wilt gebruiken nu je weet waar het vandaan komt. Wij kiezen, als publieke instelling, wel voor inclusief taalgebruik. Taal verandert nu eenmaal. Als je ‘sapristi’ of ‘mieters’ zegt, behoor je onderhand tot de uitzonderingen. Zo zal het mogelijk ook met ‘blank’ gaan. Taal verandert nu eenmaal. Vergelijk het gedragen proza van Philip Bloemendal, de stem van het Polygoonjournaal, maar eens met de manier van spreken van Matthijs van Nieuwkerk.’

Illustraties

Wandplaten voor antropologisch onderwijs, gebruikt omstreeks 1900.

Michiel van Musscher: ‘Thomas Hees en zijn neven Jan en Andries Hees en een bediende’. Schilderij uit 1687, Rijksmuseum Amsterdam. De bediende op het doek was waarschijnlijk een slaaf, maar werd niet zo aangeduid omdat slavernij in Nederland verboden was. Hij kreeg de voornaam van zijn eigenaar, de diplomaat Thomas Hees. Volgens hedendaagse opvattingen zou in de titel van het schilderij naar hem kunnen worden verwezen als: ‘De tot slaaf gemaakte bediende Thomas’. 

Kuitbanden, Indonesië, vóór 1889. In de database van het Tropenmuseum luidt de beschrijvende tekst: ‘Deze kuitbanden worden gedragen als teken van waardigheid, door mannen die zichzelf als koppensnellers onderscheiden hebben.’ Het gebruik van de tegenwoordige tijd impliceert ten onrechte dat deze kuitbanden nog steeds worden gedragen en dat koppensnellen (het afsnijden van iemands hoofd) nog steeds voorkomt in Indonesië. ‘Ethnographic present’, noemde antropoloog Johannes Fabian dit: ‘anderen’ worden in een tijdloos heden geplaatst.

Tropenmuseum, taal Beeld Tropenmuseum

Affiche van de tentoonstelling Negerkunst in het Haags Gemeentemuseum, 1957. Kranten prezen de collectie destijds aan als ‘primitieve kunst van jonge inboorlingen, geïnspireerd door de westerse beschaving’. Een treffende illustratie van de eurocentrische kijk op de wereld in een betrekkelijk recent verleden.

Gewenst idioom volgens Words Matter

Barbaar. Afkomstig uit de klassieke oudheid. Verwijzing naar mensen met een onbekende taal of cultuur. Later, in de 16de eeuw, verwees het naar Barbarije (Noord-Afrika), waarvan de bewoners Barbaren werden genoemd. Deze woorden werden geassocieerd met piraterij en slavenhandel. ‘Barbaars’ ontwikkelde zich tot equivalent van ‘onbeschaafd’.

Suggesties:

•Er bestaat geen alternatief voor deze term.

•Het woord kan wel worden gebruikt in een beschrijvende of historische context. Gebruik in dat geval aanhalingstekens.

Blank. In Nederland vaak gebruikt in plaats van ‘wit’. De term komt voort uit de raciale wetenschappen in de 18de en 19de eeuw. Van Dale definieert ‘blank’ onder andere als ‘niet bevlekt’ en ‘niet gekleurd’. De associatie met zulke ‘neutrale’ en zelfs positieve connotaties heeft tot kritiek geleid van de antiracismebeweging, die ervoor pleit om de term te vervangen door ‘wit’.

Dwerg. Dwerggroei (achondroplasie) is een medische of genetische aandoening van kleine mensen. Als de term ‘dwerg’ niet binnen de medische context wordt gebruikt, wordt het als een belediging opgevat. De term ‘dwerg’ wordt in het Nederlands gebruikt sinds de 14de eeuw. Toen had het de connotatie van monsterlijk. Vergelijkbare beledigende termen zijn ‘lilliputter’ en ‘pygmee’.

Suggesties:

•‘Dwerg’ is van toepassing indien gebruikt in een medische diagnose of beschrijving. In andere gevallen, gebruik ‘van kleine lengte’, ‘kleine mensen’ of ‘iemand met dwerggroei’.

•‘Dwerg’ en ‘pygmee’ kunnen gebruikt worden in een historische of beschrijvende context. Gebruik in dat geval aanhalingstekens.

Exotisch. De term ‘exotisch’ komt van het oude Griekse woord ‘exōtikós’, wat letterlijk ‘van buitenaf’ betekent. In het Nederlands heeft het altijd buitenlands/vreemd betekend. De term is vervlochten geraakt met het concept van de (raciale en seksuele) ‘ander’.

De term ‘exotisch’ wordt vaak gebruikt om planten en dieren te beschrijven, maar wordt ook gehanteerd wanneer het over mensen (meestal mensen van kleur) gaat. In dat geval heeft het de connotatie anders te zijn dan de norm, vooral met betrekking tot iemands uiterlijk,maar ook naam. Soms heeft het een sensuele connotatie.

Suggesties:

•De term is van toepassing wanneer hij verwijst naar plant- en diersoorten, maar wordt over het algemeen betwist als omschrijving van mensen.

Gekleurd. Een controversiële term waarmee iemand (of een groep mensen) wordt beschreven met een gemengde afkomst: wit Europees enerzijds en niet-wit anderzijds, bijvoorbeeld mensen van Afrikaanse of Aziatische afkomst. In sommige gevallen wordt de term gebruikt voor zwarte mensen. ‘Gekleurd’ kent verschillende gebruiksgeschiedenissen en betekenissen over de wereld, maar wordt over het algemeen als beledigend beschouwd.

Suggesties:

•‘Iemand van kleur’ of ‘mensen van kleur'

•Het is beter om termen te gebruiken die mensen zelf gebruiken en respectvol vinden.

•‘Gekleurd’ kan gebruikt worden in een historische of beschrijvende context. Gebruik in dat geval aanhalingstekens.

• ‘Zwarte en niet-zwarte mensen van kleur’ kan gebruikt worden, maar met voorzichtigheid.

Inheems. Oorspronkelijk gebruikt als beschrijving van flora en fauna. De laatste paar decennia is de term echter steeds meer verworden tot een juridische categorie die verwijst naar verschillende door Europa gekoloniseerde volken. De term zelf beschrijft een bepaalde groep mensen die de oorspronkelijke bewoners zijn van een bepaalde plek en daar lange tradities hebben ontwikkeld. Tijdens diverse koloniale projecten werd hun land ontnomen, wat vaak leidde tot (culturele) genocide. De term ‘inheems’ is een geëmancipeerde term, deels dankzij de Verklaring over de Rechten van Inheemse Volkeren door de VN in 2007. ‘Inheems’ heeft onder meer betrekking op die mensen die gezien worden als ‘Aboriginals’, ‘First Nations’ en ‘Indianen’.

Suggesties:

•De term kan gebruikt worden om plant- en diersoorten te beschrijven.

•Het is beter om termen te hanteren die mensen zelf gebruiken en die zij respectvol vinden.

Islamiet. Alhoewel ‘islamiet’ inhoudelijk geen onjuiste term is – het betekent namelijk ‘aanhangers van de islam’ – geven de meeste moslims de voorkeur aan de benaming ‘moslim’ omdat dit het dichtst bij de Arabische terminologie staat. In het Nederlands wordt ‘islamiet’ bovendien vaak in een negatieve context gebruikt, terwijl dat bij ‘moslim’ in mindere mate het geval is. De term wordt vaak verward met ‘islamist’, welke niet als beledigend wordt ervaren. Een islamist is iemand die zich houdt aan het islamisme, een modernistische islamitische beweging.

Ontdekken. De term kan op een neutrale manier worden gebruikt, bijvoorbeeld in een zin als: ‘Ik heb ontdekt (ben erachter gekomen) hoe dit werkt. Wanneer het echter gebruikt wordt om te suggereren dat een plaats niet bestond, niet bekend was bij Europeanen of niet bewoond werd voorafgaand aan de aanwezigheid van Europeanen, is het echter allesbehalve neutraal.

Suggesties:

•Een zinsconstructie als ‘was de eerste Europeaan die …’ is gepaster.

Primitief. Komt van het Latijnse woord primitivus, dat eerstgeboren of eerste in zijn soort betekent. In Europa werd het een synoniem voor de raciale ‘ander’ en werd de term toegepast op culturen die beschouwd werden als simpel, onbeschaafd en niet van deze tijd, en die ‘Europese’ kwaliteiten als ‘vooruitgang’ en ‘rationaliteit’ misten. Zo wordt de term nog steeds vaak gebruikt.

Suggesties:

•De term kan gebruikt worden in een historische of beschrijvende context. Gebruik in dit geval aanhalingstekens. Bijvoorbeeld: ‘Er was een kunstbeweging die ‘primitivisme’ heette.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.