Hoe The Birth of a Nation van gedoodverfde Oscarfavoriet veranderde in besmet product

Het slavenepos The Birth of a Nation gold in 2016 als een film die je gezien moest hebben. Amper een jaar later is het een besmet product. Wat ging er mis?

Nate Parker als slavenleider Nat Turner in The Birth of a Nation.

Het donderende applaus van het geëmotioneerde publiek hield lang aan bij de wereldpremière van The Birth of a Nation, tijdens het Amerikaanse Sundance Film Festival vorig jaar januari. 'Een van de langste staande ovaties in de recente festivalgeschiedenis', schreef vaktijdschrift The Hollywood Reporter een dag later.

Wat een apotheose moet dit zijn geweest voor regisseur, scenarist en hoofdrolspeler Nate Parker (37). Zeven jaar lang had hij geleurd met zijn script over slavenleider Nat Turner en de bloedige opstand tegen blanke plantage-eigenaren die hij in 1831 in Virginia had weten te ontketenen. Steeds kreeg hij te horen dat zo'n film gedoemd was te mislukken. Een historisch drama over een man die zo'n tientallen witte Amerikanen had afgeslacht, zonder bekende hoofdrolspeler, en dan ook nog met dure vechtscènes: zoiets kon nooit zijn investering terug verdienen in de bioscoop. Maar Parker, als acteur te zien in onder andere het romantische drama Beyond the Lights (2014), zette door.

Slechts weinig films kennen zo concreet gevolg als The Birth of a Nation uit 1915

Regisseur Nate Parker noemde zijn film naar die heel beroemde uit 1915. Wat was er aan de hand met The Birth of a Nation van David Wark Griffith?

'Black Braveheart'

Het verhaal van Turners slavenopstand móést toegankelijk worden gemaakt voor een groot publiek, vond hij. Hij bezwoer niet meer te acteren tot hij de rol van Turner had gespeeld en stopte 100 duizend dollar eigen geld in het filmproject. Parker wist uiteindelijk elf financiers, onder wie (ex-) basketballers Michael Finley en Tony Parker, over te halen de film grotendeels financieel te ondersteunen en kreeg een producent mee. Sundance bewees zijn gelijk.

The Birth of a Nation is een belangrijke, ambitieuze film, schreven filmjournalisten in hun recensies vol superlatieven. Een nietsontziende, Afro-Amerikaanse visie op de pijnlijke slavernijgeschiedenis. Parkers film kreeg de geuzennaam 'black Braveheart' en won de jury- en de publieksprijs, distributeurs boden tegen elkaar op en Fox Searchlight legde 15,5 miljoen euro voor de distributierechten op tafel - een recordbedrag tijdens Sundance.

Beeld uit Birth of a Nation.

Verkrachtingszaak

Inmiddels is alles anders. De film die vorig jaar nog gold als gedoodverfde Oscarkandidaat, kwam niet voor één prijs in aanmerking. Het Amerikaanse publiek liet de film links liggen. In Nederland werd The Birth of a Nation eerst geschrapt van de releaselijst; deze week wordt hij alsnog in een paar zalen uitgebracht door een buitenlandse distributeur, zonder ondertiteling. Wat is er gebeurd?

Parker werd het afgelopen half jaar geconfronteerd met een oude verkrachtingszaak. Samen met Jean Celestin (een vriend en later co-scenarist van The Birth of a Nation) had hij tijdens zijn studententijd in 1999 seks gehad met een dronken medestudente. Zij zei bewusteloos te zijn geweest, volgens het duo wilde ze het zelf. Voor de rechtbank werd Parker - die al eerder seks met haar had gehad - vrijgesproken, Celestin werd veroordeeld. In hoger beroep werd hij alsnog vrijgesproken omdat de vrouw niet meer wilde getuigen. Parker heeft dit verhaal niet weggemoffeld, het stond op zijn Wikipediapagina. Maar geen medium vroeg hem naar de zaak.

Wie was Nat Turner?

Over Turner is weinig bekend. Hij ontketende in 1831 de bloedigste slavenopstand in Amerika. Onder zijn leiding werden zeker 55 mensen vermoord. De belangrijkste historische bron is zijn bekentenis aan advocaat Thomas Ruffin Gray, vlak voor zijn executie, maar historici betwijfelen of dat relaas klopt. William Styron schreef in 1967 het fictieboek The Confessions of Nat Turner, waarmee hij een Pulitzer Prize won. Dit werk is omstreden: Turner wordt hier afgeschilderd als een seksueel door blanke vrouwen geobsedeerde man.

Boycot

In augustus pas kwam het als 'nieuws' naar buiten, via interviews in vaktijdschrift Variety en website Deadline. Toen journalisten vervolgens verder spitten, bleef het nieuws maar aanzwellen. De studente bleek in 2012 zelfmoord te hebben gepleegd. Haar zus schreef een hartverscheurende brief aan Variety ('Ik kan me de pijn niet voorstellen die ze gevoeld zou hebben bij het zien van Nate Parker terwijl hij deze nieuwe film promoot').

Feministe Roxanne Gray riep op tot een boycot van de film in The New York Times. The Birth of a Nation-actrice Gabrielle Union, zelf verkrachtingsslachtoffer, schreef een ingezonden brief aan de Los Angeles Times waarin ze omschreef hoe ze worstelde met de zaak. Parkers weinig invoelende reacties bleken olie op het vuur. Hij was vals beschuldigd, hield hij vol, en vrijgesproken bovendien. In het Deadline-interview noemde hij de rechtszaken 'de pijnlijkste momenten uit mijn leven'. Naar pr-adviseurs luisterde hij niet. Vlak voor de Amerikaanse release in oktober vertelde hij in de talkshow 60 Minutes dat hij zijn daden achteraf moreel niet goedkeurt, maar dat hij zich niet schuldig voelt. En excuses aanbieden? Nou, nee.

Timing

Was deze controverse nu de reden dat The Birth of a Nation flopte en niet voor een Oscar werd genomineerd? Konden publiek en Oscarstemmers de film niet meer los zien van de besmette Parker? In elk geval was dat laatste niet gemakkelijk. Parker zelf speelt Nat Turner, een intelligente slaaf die door zijn eigenaar wordt uitgeleend als prediker. Hij reist met de Bijbel in de hand langs plantages met als doel slaven te leren dat hun lot Gods wil is. Maar hoe meer hij wordt geconfronteerd met de afschuwelijke misstanden, hoe meer Turner twijfelt. Misschien, zo begint hij te denken, is het zijn roeping om in opstand komen. Turner radicaliseert definitief als zijn vrouw slachtoffer wordt van een groepsverkachting. Het is een van de twee verkrachtingen die Parker zelf aan het historische verhaal toevoegde. 'Ik vind het griezelig en pervers dat Parker zichzelf neerzet als een held die die verkrachting wreekt', schreef de zus van zijn slachtoffer in Variety.

Maar er speelt nog iets. The Birth of a Nation is eenvoudigweg een minder goede film dan je op basis van de eerste recensies zou verwachten. Dat de film aanvankelijk zo'n hype werd, had ook te maken met timing. De wereldpremière was vlak voor de Oscaruitreiking in 2016, die voor het tweede jaar controversieel was omdat er geen zwarte kanshebbers waren. Het broeide op straat: nadat een aantal zwarte jongeren door politieagenten in de VS waren gedood, was de Black Lives Matter-beweging op een hoogtepunt. En hier was opeens een Afro-Amerikaanse auteur, die een ode bracht aan opstandigheid. The Birth of a Nation was zo 'belangrijk' dat de minpunten van de film ondergesneeuwd raakten.

Stemloze slachtoffers

Toen de afgelopen maanden ook nog meer (en betere) Afro-Amerikaanse films (Fences, Hidden Figures en Moonlight) bleken te zijn uitgebracht, vielen die minpunten wél op. Dat de personages van The Birth of a Nation nogal eendimensionaal blijven bijvoorbeeld en vooral de vrouwen stemloze slachtoffers zijn. Dat debuterend regisseur Parker nogal wat slavenfilmclichés opdient. En dat hij ervan houdt alles dik aan te zetten. Parker mist het raffinement van bijvoorbeeld Steve McQueen (12 Years a Slave). Soms werkt zijn lompheid, vooral als hij het dagelijks geweld toont tegen de slaven. Soms absoluut niet. Neem de voortdurend aanzwellende muziek bijvoorbeeld. En soms schept hij verwarring. Zo is Parker kwistig met messiassymboliek. Hij toont Turner onder andere voor gebrandschilderde ramen met een kruis erop, vlak voordat hij met de zijnen een meedogenloze slachting aanricht onder de plantage-eigenaren. Die moordtocht is vervolgens een bijbelse vereffening die niet om aan te zien is. Gelooft Parker in Turners goddelijke missie en moet dit een bevredigende climax voorstellen, of wil hij ongemakkelijke vragen stellen over het nut en noodzaak van geweld?

Duidelijk is hij daar niet over. Wel legde hij tijdens Sundance uit wat hij wilde met zijn film: het publiek hard confronteren met de wortels en de gevolgen van geïnstitutionaliseerd racisme (niet voor niets gaf hij zijn film dezelfde naam als de racistische film uit 1915 van regisseur David Wark Griffith).

Het is juist Parkers medogenloze aanpak dat de woede daarover in The Birth of a Nation zo voelbaar is. Daar doen hype noch controverse niets aan af.

The Birth of a Nation. Drama. Regie: Nate Parker. Met: Nate Parker, Armie Hammer, Aja Naomi King. 120 min., in 6 zalen.

Beeld uit Birth of a Nation.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden