Beeldvormers

Hoe Tank Man diep doordrong in ons collectieve geheugen

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: de man die in 1989 op een tank klom, op het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing.

De Chinees die de ‘Tank Man’ zou gaan heten voor de tanks op het Plein van de Hemelse Vrede. Beeld Jeff Widener / AP

Aanstaande woensdag is het dertig jaar geleden dat de Amerikaanse fotograaf Jeff Widener zich verschanste op een balkon op de vijfde verdieping van een hotel aan het Plein van de Hemelse Vrede in Beijing. Eigenlijk had hij niet willen gaan, vertelde hij in 2016 in een korte documentaire van TIME. Maar zijn opdrachtgever, Associated Press (AP), wilde graag foto’s van de dag na het bloedige neerslaan van de vreedzame studentenopstand door de Chinese autoriteiten op het plein. En toen Widener en zijn collega’s die ochtend strootjes hadden getrokken, was de kortste voor hem.

Dus daar zat de fotograaf, weggedoken op het balkon. Hij fotografeerde fietsers, uitgebrande bussen, chaos. Nog één rolletje film had hij over, toen een rij tanks het plein op kwam rijden. En ineens was daar ook een man in een wit overhemd en een zwarte broek, met boodschappentassen in zijn hand, die midden op de weg ging staan, pal voor de colonne.

‘Verdorie’, zei Widener nog, ‘die gast verpest mijn compositie.’ Wist hij veel dat hij minuten later een van de beroemdste foto’s uit de geschiedenis zou nemen. Verbijsterd keek hij naar de figuur die in zijn eentje probeerde de tanks tegen te houden en zelfs bovenop de voorste klom, voordat hij wegliep en verdween in de menigte.

Van Wideners foto’s was de meerderheid onscherp en eentje ‘acceptabel.’ Er waren vier tanks op te zien, die achter elkaar op het plein stonden, met linksonder het dappere mannetje. De fotograaf stuurde het beeld toch maar door naar AP en sloeg de volgende morgen achterover van de hoeveelheid felicitaties die hij van over de hele wereld binnen kreeg. Hoewel hij niet de enige fotograaf bleek die het moment had vastgelegd (er is ook een filmpje van), werd zijn foto internationaal opgepikt en in groten getale verspreid.

Pas jaren later besefte Widener hoe iconisch het beeld eigenlijk was. Het toonde niet alleen een uniek moment in de Chinese geschiedenis, maar was tegelijk een symbolische weergave van burgermoed, klein verzet en hoop. Bovendien bleef zijn foto altijd tot de verbeelding spreken, omdat de moedige Chinese man met de boodschappentassen, die al snel de bijnaam ‘Tank Man’ kreeg, nooit werd geïdentificeerd. Het was alsof de hele wereld had gekeken naar de actie van een geestverschijning.

Een foto is pas echt iconisch wanneer de navolging ervan eigenlijk geen nadere uitleg behoeft. Wanneer het beeld zo diep het collectieve geheugen binnendrong dat iedereen die een vergelijkbare afbeelding of situatie tegenkomt, onmiddellijk, bewust of onbewust, denkt aan die ene oerfoto. Dat is hier het geval. Dus toen de Chinese dissidente kunstenaar Badiucao vorig jaar middenin Adelaide op een sokkel ging staan, gekleed in een wit overhemd en een zwarte broek, een tas in elke hand, hoefde men niet te vragen wie of wat hij daar uitbeeldde. Daar stond Tank Man, en hij vroeg aandacht voor de voortdurende Chinese censuur.

Opblaasbare tank en Tank Man van kunstenaar Badiucao Beeld Tyrone Siu / Reuters

Dit jaar plaatste Badiucao een opblaasbare tank en dito Tank Man in de Taiwanese hoofdstad Taipei. Geen wereldschokkend kunstwerk, wel onmiddellijk herleidbaar. Het leukste eraan is de gele streep (op sommige foto’s beter te zien dan op andere). Om te voorkomen dat Tank Man weg zou vliegen (wat trouwens wel verdraaid symbolisch zou zijn), verbond Badiucao de opblaasbare onderdelen met een latje. En dat latje verfde hij geel.

Het is een verwijzing naar de bewegwijzering op het Plein van de Hemelse Vrede. Nou ja zeg, zult u denken, is die nou zo belangrijk? Zeg ik: jazeker. Proef op de som is een foto van de Poolse kunstenaar Pavel Maria Smejkal uit 2009.

Fatescapes van Pavel Maria Smejkal. Beeld Pavel Maria Smejkal

Voor de fascinerende serie Fatescapes verwijderde Smejkal de mensen uit beroemde historische foto’s, waaronder die van het Vietnamese napalm-meisje van Nick Ut uit 1972 en ook de foto van Jeff Widener uit 1989. Zit je in dat laatste geval dus te kijken naar een leeg Plein voor de Hemelse Vrede, waarop alleen de schaduwen van de bomen aan de kant te zien zijn, en de witte en gele pijlen en strepen op het asfalt. Desondanks herken je de plek meteen; blijkbaar sijpelde al die jaren ook de directe omgeving van de historische gebeurtenis je hoofd binnen.

Dankzij Widener horen die strepen voorgoed bij Tank Man. Wie weet wezen ze hem zelfs wel de weg naar veiligheid. Iconischer wordt het niet, hoor.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden