Hoe Spielberg werd verguisd om Schindler's List

Wie de essentie van de Holocaust op film tracht te vangen, oogst snel kritiek, ook van collega's. Weinig regisseurs kregen zo veel over zich heen als Steven Spielberg. In het Oscarwinnende Schindler's List zou hij op een verkeerde manier filmverteltechnieken hebben gebruikt.

Beeld Archivesdu7eArt/UniversalPict...

Het is een van de controversiëlere scènes uit de filmgeschiedenis: de douchescène in Schindler's List. De naakte vrouwen die de bad- und desinfektionbunker in het kamp worden ingejaagd door de SS ('Schnell, schnell!'). De deur die dichtzwiept, de camera die naar binnen gluurt, de cellomuziek, het licht dat uitgaat en weer aan, het gegil. De vrouwen die hun borsten bedekken en in doodsangst omhoogstaren naar de douchekoppen, die even in close-up worden getoond. Wat zal er uitkomen? Water...? Gas...? Water!

Steven Spielberg kon er zelf niet naar kijken tijdens de opnamen in 1993. Later wel, toen het er eenmaal op stond. 'Het was makkelijker om te zien in zwart-wit dan in kleur', verklaarde de regisseur in gesprek met magazine Inside Film (1994).

Toen de Oostenrijkse cineast Michael Haneke was genomineerd voor diverse Oscars voor zijn drama Amour, en in 2013 een persrondje aflegde in de Verenigde Staten, spuwde hij juist op die scène. Uit filmtijdschrift The Hollywood Reporter: 'Enkel het idee al om suspense te halen uit de vraag of er gas of water uit de douche komt, dat is iets... woorden schieten tekort.'

Het was niet voor het eerst dat Haneke publiekelijk uithaalde naar zijn Amerikaanse collega, die zich bij het vastleggen van de Holocaust zou bedienen van dezelfde verteltechnieken als hij deed in Jaws. 'Een verkeerd gebruik van de vorm. Spielberg bedoelde het goed, maar dat was dom', zei hij in 2009 tegen tijdschrift Time Out. Spielberg werd ook nog even beschuldigd van plagiaat door zijn collega Juraj Herz, die precies zo'n zelfde douchemoment had opgenomen in zijn oorlogsfilm The Night Overtakes Me uit 1986.

Eventuele beïnvloeding lijkt sterk: Spielberg hield zich eenvoudigweg aan een summier omschreven passage uit de historische roman Schindler's Ark uit 1982. Dat boek van de Australiër Thomas Keneally, dat als basis diende voor de film, was gebaseerd op de getuigenis (en het archief) van een van de Joden die waren tewerkgesteld in Schindlers emailfabriek in Krakau.

Ook Stanley Kubrick liet zich laatdunkend uit over Schindler's List. Zo memoreerde Eyes Wide Shut-script-schrijver Frederic Raphael dat hij door Kubrick werd terechtgewezen toen hij Schindler's List ooit 'een juiste representatie' van de Holocaust noemde. Ku-brick, aangehaald in de Israëlische krant Haaretz: 'De Holocaust gaat over zes miljoen mensen die worden vermoord. Schindler's List over de zeshonderd die dat niet worden.'

Lof

Kubrick kwam nooit toe aan de realisatie van zijn eigen Holocaustdrama Aryan Papers. De aankondiging van Schindler's List zat hem dwars: die film zou mogelijk sneller af zijn en volgens de studio kon het publiek nooit warmlopen voor twee Holocaustfilms zo kort na elkaar. Volgens andere bronnen lag de reden achter de gestaakte productie veel dichter bij Kubrick zelf: hoe verder die geraakte in de voorbereiding, hoe depressiever hij werd en hoe minder zeker hij was of je in een bioscoopfilm überhaupt recht kon doen aan de totale vernietiging.

Lof van collega's was er ook, voor de met zeven Oscars bekroonde poging van Spielberg het onbevattelijke op film te vatten. Zowel Billy Wilder als Roman Polanski prezen Schindler's List; beiden hadden het aanbod om de film zelf te regisseren eerder afgeslagen.

Valkuilen

Ook Claude Lanzmann, maker van hét documentairemonument uit 1985 over de Holocaust, kreeg kritiek van een collega. Jean-Luc Godard noemde Shoah de aanloop naar een film in plaats van een film. Volgens hem faalde de cinema totaal bij de naoorlogse verbeelding van de Holocaust. Enkel de tijdens WO II gemaakte komedies The Great Dictator (1940, Chaplin) en To Be or Not to Be (Lubitsch, 1942) ontsnapten volgens Godard aan de valkuilen van de Holocaustcinema.

De fanatiekste tegenstander was en is Claude Lanzmann, de nu 89-jarige maker van Shoah, de 9,5 uur lange klassieke documentaire over de Holocaust uit 1985. Hij omschreef Schindler's List als 'kitscherig melodrama'.

Spielberg, die Shoah meermaals keek voorafgaand aan de opnamen van Schindler's List, liet zich er in 1998 over uit in een interview met de Franse krant Le Monde. 'Geen film, inclusief Schindler's List, en geen documentaire, zelfs niet die van Claude Lanzmann, kan op de juiste wijze tonen wat de Joden in Europa moesten ondergaan.' Hij erkende te hebben gefaald, maar stelde dat iedereen faalde bij het vastleggen van de gruwelen. Ook Lanzmann dus, en zélfs de schrijvers Primo Levi en Elie Wiesel. 'Mijn gevoel zei me dat ik het moest proberen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden