INTERVIEW

Hoe sluiting mijnen vijftig jaar later nog steeds voor pessimisme zorgt

Om hun film Gluckauf te kunnen maken, nam regisseur Van Heugten scenarist Peek mee naar zijn 'geestgrond' in Zuid-Limburg: kijken naar het steenkoolzwartkijken.

Vincent van der Valk (links) als Jeffrey en Bart Slegers (rechts) als diens vader Lei in Gluckauf. Beeld September Film

Regisseur Remy van Heugten (38) liep jaren met het idee om de indrukken uit zijn jeugd in Heerlen te verfilmen. Over het steenkoolzwartkijken van de Limburgse regio moest het gaan; hoe de sluiting van de mijnen vijftig jaar na dato nog altijd een sluier van pessimisme over de streek en zijn bewoners drapeert. Bestsellerauteur Gustaaf Peek (40) debuteerde als scenarist en verwerkte die slinger van herinneringen tot een verhaal over uitzichtloosheid, drugs, geweld, natuurschoon en vooral: de innige band tussen een alleenstaande vader en zijn zoon. Het voor de Tiger Competitie van het IFFR geselecteerde Gluckauf - de groet waarmee mijnwerkers elkaar een veilige bovengrondse terugkeer wensen - werd een even boze als barmhartige film, in onvervalst Heerlens dialect.

Gustaaf Peek 'Een boek, daarvan mag de lezer maken wat-ie wil. Hij is volledig vrij te bedenken hoe een personage eruit ziet, hoe iemand klinkt. Maar film is onherroepelijk. Dat maakte de eerste keer dat ik Gluckauf zag zo overweldigend. Ik dacht: dit heeft iemand verzonnen en die persoon ben ík. Mijn god. Veel van wat ik schrijf is best heftig, maar mijn hoofd parkeert dat bij de lezer. Nu zag ik voor het eerst dat het ook heftig ís.'

Remy van Heugten 'Het geweld bevindt zich vooral buiten beeld. Dat kun je suggereren. De verbondenheid tussen vader en zoon, daarover gaat de film, dat wil ik expliciet laten zien.'

Denktijd

Peek 'De personages zeggen harde dingen tegen elkaar. Als het hoofdpersonage Lei door zijn ex-vrouw 'een straf' wordt genoemd... dat is afschuwelijk. Op het scherm klonk dat veel erger dan toen ik het in mijn eentje aan het papier toevertrouwde. Zo werkt dus een filmscenario, ontdekte ik. Een goed scenario is een ferm halffabricaat waarvan een regisseur iets bijzonders kan maken. Tegen Remy zei ik: jij draait, ik schrijf en alles wat ik schrijf moet jij doorgronden. Daar zijn we heel ver mee gekomen.'

Van Heugten 'Bijzonder, hoe jij een scenario bekijkt. Vaak voeren de scenarist en regisseur een heviger strijd. Tuurlijk, de scenarist heeft zijn eigen interpretatie en het is goed die te beschermen, maar uiteindelijk maak je toch samen iets.'

Peek 'Remy nam mij mee op pad. We begonnen met de zogenaamde cowboyritten. Gewoon, in de auto naar Limburg, langs plekken waar het verhaal zich afspeelt. Goed kijken: hoe ziet de omgeving eruit? Wat zeggen de koppen van de mensen? Hoe verplaatsen ze zich? Dan zie je snel dat iedereen alles met de auto doet. Je waant je een Amerikaanse versie van Nederland: je wilt van A naar B en stapt in de auto. Dan is het rijtijd, kijktijd, maar ook denktijd. Dat doet volgens mij iets met de mensen die daar leven, wonen, zijn opgegroeid. Je stapt niet zomaar over de heg naar de buren. Je ziet in een aantal wijken ook van die prachtige rolluiken voor de ramen. Het is geïsoleerd, compact, self-contained.'

Remy van Heugten (l) en Gustaaf Peek. Beeld Daniel Cohen

Pessimisme

Van Heugten 'Ik ben er al een tijdje weg; op mijn 24ste verhuisde ik naar Amsterdam. Voor mij was het een tocht om te ontdekken of mijn beeld nog klopte. Dat bleek zo te zijn: nog altijd hangt een sluier van pessimisme over delen van de streek. Die heeft deels te maken met de sluiting van de mijnen en de daaropvolgende werkeloosheid. Het is moeilijk in beeld te vangen, maar het is precies wat onze karakters voedt. Het zet iets stil in de geest van de mensen. Steenkoolzwartkijken wordt het genoemd. Stel: je bent opgegroeid met een werkeloze vader en je leert dat school weinig zin heeft - er is tenslotte nauwelijks werk. Met mijn ouders is de band altijd goed geweest, maar ik kijk met flink wat leed terug op oude vriendschappen. Een van mijn beste vrienden was op een gegeven moment gewoon weg. Spoorloos. Kwam niet meer terug. Anderen waren aangetast door de drugs. Die indrukken raakten weer aan mijn diepste drijfveer om films te maken.'

Peek 'Als ik een personage oproep, voel ik de verantwoordelijkheid dat personage recht te doen. Zo worden ze geen symbolen. En dan binnen een personage zo veel mogelijk contradictie oproepen. Een mens die het een doet, kan tegelijk iets heel anders doen en toch keurig psychologisch als één persoon door het leven gaan. Lei is all over the fucking place. Dat maakt hem heel werkelijk.'

Van Heugten 'Ik begin met een arena, vaak een heel gesloten wereld, en denk wat ik daar zelf over wil leren. Ik wil inzicht krijgen in mensen en hun omgeving. Mijn eindexamenfilm ging over een rozenverkoper in Amsterdam, een Telefilm die ik later maakte ging over een vissersdorp (Over Rozen en Witte Vis, BJB). Geïsoleerde plekken, ook. Uiteindelijk komt het neer op: kijk eens naar de persoon naast je, hou een beetje rekening met elkaar.'

Bart Slegers en Vincent van der Valk in Gluckauf. Beeld Ivo de Bruijn

Afscheid

Peek 'Terwijl wij dieper in Limburg doordrongen, merkte ik bij Remy een ik-ben-er-weer-gevoel. Op een bepaalde manier had hij echt afscheid genomen van de streek. In een buitenwijk in Heerlen waren alle ramen dichtgetimmerd, hij was daar zó pissig over. Maar naarmate we meer met elkaar spraken, kwam een bepaalde barmhartigheid terug. Ik kom hier wel vandaan, zei hij. Dit is mijn geestgrond. De film is daardoor geen afrekening met de streek. Alle contradictoire gevoelens over Limburg die bij Remy naar boven kwamen, zie je hopelijk terug in de film.'

Van Heugten 'De schoonheid van Limburg schuilt voor een groot deel in de natuur. In Heerlen rijd je het ene moment door een DDR-achtige wijk, maar drie minuten verder zit je in een schitterend heuvellandschap. Dan denk je: jongens, waarom gaan jullie daar niet wonen? Daar komt mijn woede deels vandaan: kijk dan hoe mooi het hier is!'

Aandacht voor elkaar

Peek 'Schoonheid heeft iets intimiderends voor bepaalde lagen van de samenleving. Dat voel je ook in Limburg. Je ziet een rust en ruimte die mensen niet met zichzelf associëren. Dat ben ik niet, denken ze. Ik ben de boarded up windows van de buitenwijk.'

Van Heugten 'Schoonheid zit toch ook in de cultuur, in de aandacht die mensen hebben voor elkaar. Je luistert naar elkaar, laat elkaar uitspreken, neemt de tijd. En het zit in de taal, uiteraard. Het is nooit in mijn hoofd opgekomen om de film níet in Limburgs dialect te draaien. In de subsidieaanvraag gebruik ik dan woorden als 'authenticiteit' en 'couleur locale', maar ik grijp gewoon alles aan om de streek tot leven te roepen.

'Mooi, hoe bepaalde woorden wel tien verschillende betekenissen kennen. Het zit allemaal in de intonatie. Let maar op het woord 'enne'. Enne is: hoe gaat het? Dan heb je enne: ik heb je wel gezien. Énne: ik heb je gemist. De zoon komt een vriend tegen: 'Enne jong?' Dan zegt-ie eigenlijk: ik sta boven jou. Hij meet zich met de ander.'

Scenarist Gustaaf Peek. Beeld Daniel Cohen

Onvoorstelbaar

Peek 'De misdaadfilms van de afgelopen jaren die zich ook in de taal van de regio afspelen, Van God Los en Rundskop, zag ik niet als voorbeeld. Ik ben zelf meer geobsedeerd door het sociaal realisme van de Amerikaanse jaren zeventig. Laatst zag ik Prime Cut van Michael Ritchie, met Lee Marvin en Gene Hackman. Het is een misdaadverhaal dat zich afspeelt in de slachterswereld van The Midwest. Ook die makers vonden een sociaal-maatschappelijke situatie en situeerden daarin hun verhaal. Voor mij voelt dat heel natuurlijk. Daar zoek ik naar: het ontsluiten van een wereld, met al hun good, bad en ugly personages. En, vergeet niet: ontroering mag. Dit is een hard verhaal, maar het doet me goed als mensen aangedaan zijn tegen het eind van onze film.'

Van Heugten 'Voor mij bestond dit verhaal voor die andere films. Toen ik Rundskop zag, qua verhaal en dialect, dacht ik even: verdomme. Maar ik voelde ook verwantschap. Respect. Die maker ziet het óók, dacht ik. De feiten zijn: ik kom uit die streek, het zijn mijn verhalen en herinneringen, die film moest er hoe dan ook komen. Recent Amerikaans sociaal drama fascineert mij wel, overigens. Out of the Furnace en Winter's Bone bijvoorbeeld, ook over die geïsoleerde plekken.'

Peek 'Wij komen allebei uit kleine dorpen (Gustaaf Peek groeide op in Hoenderloo, Remy van Heugten in Schinveld, BJB), maar wonen en werken in Amsterdam. Op een gegeven moment vind je het bijna onvoorstelbaar dat andere mensen dat niet ook doen. Maar juist wij doen het onvoorstelbare. De meesten bleven, wij gingen zomaar weg.'

Regisseur Remy van Heugten. Beeld Daniel Cohen

Aandacht

Tv-drama, publieksfilm én persoonlijke arthouse: gedurende zijn relatief jonge filmcarrière heeft Remy van Heugten het allemaal gemaakt. Die ervaring leidt tijdens dit interview tot een pleidooi voor een minder gehaast productieproces. 'Ik ben tegen categoriseren, maar tijdens het maken van Gluckauf ontdekte ik weer hoe belangrijk voldoende rust kan zijn. Soms mis ik die aandacht, de finesse. Ik wil liever niet halsoverkop een script in elkaar flansen, draaien in te weinig dagen, tegen de klippen op monteren. Geef ons drie, vier maanden extra en het wordt echt goed, denk ik dan. Aandacht is zó belangrijk. Het zorgt ervoor dat mensen zich betrokken voelen, zo ontstaat kwaliteit. Het maakt niet uit of het vervolgens een publieksfilm of arthouse is. Het gaat niet over het budget, het heeft met instelling te maken. Je kunt een budget ook anders gebruiken. Ik moet de tent ook draaiende houden, maar als het kan, zeg ik: fuck dat geld, ik ga door om het goed te maken.'

Tv-drama, publieksfilm én persoonlijke arthouse: gedurende zijn relatief jonge filmcarrière heeft Remy van Heugten het allemaal gemaakt. Die ervaring leidt tijdens dit interview tot een pleidooi voor een minder gehaast productieproces. 'Ik ben tegen categoriseren, maar tijdens het maken van Gluckauf ontdekte ik weer hoe belangrijk voldoende rust kan zijn. Soms mis ik die aandacht, de finesse. Ik wil liever niet halsoverkop een script in elkaar flansen, draaien in te weinig dagen, tegen de klippen op monteren. Geef ons drie, vier maanden extra en het wordt echt goed, denk ik dan. Aandacht is zó belangrijk. Het zorgt ervoor dat mensen zich betrokken voelen, zo ontstaat kwaliteit. Het maakt niet uit of het vervolgens een publieksfilm of arthouse is. Het gaat niet over het budget, het heeft met instelling te maken. Je kunt een budget ook anders gebruiken. Ik moet de tent ook draaiende houden, maar als het kan, zeg ik: fuck dat geld, ik ga door om het goed te maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden