Hoe series nu omgaan met sekse en ras: ze doen het eigenlijk nooit goed

De series van Netflix en HBO hebben een serieuze status verworven en zijn nu ook onderhevig aan serieuze kritiek.

Personages in Amerikaanse series: Carrie Mathison (Homeland), Ramsay Bolton (Game of Thrones), Barney Stinson (How I Met Your Mother), Hannah Horvath (Girls) en Don Draper (Mad Men). Beeld Christiane de Jong

Ik stop ermee, besloot ik. Ik kijk nooit meer naar How I Met Your Mother. Waarom? De Amerikaanse comedyserie is doordrenkt van seksisme. De druppel was een aflevering waarin een van de hoofdpersonages, Barney Stinson, zijn 'playbook' introduceert: een boek met trucs om vrouwen het bed in te krijgen. De vrouwen bij wie Barney zijn slinkse methoden toepast, worden als dom, naïef en sletterig afgeschilderd. Hun karakters zijn op geen enkele wijze uitgediept. Het playbook wordt afgedaan als grappig en Barney is de grote held.

Nu is hij ook het meest seksistische personage in de serie: de seksbeluste machoman die vrouwen als niets meer dan zijn prooi ziet. Met een beetje sympathie voor de makers zou je kunnen denken dat zijn seksisme wordt uitvergroot om er de draak mee te steken. Maar ook de andere personages doen eraan mee. Een vrouw die met weinig mannen seks heeft, wordt als preuts neergezet. Zijn het er 'te veel', dan is ze een slet. Als een vrouw een relatie of seks weigert, speelt ze hard to get. Als ze haar emoties uit, is ze knettergek.

Genoeg reden om het kijken op te geven, vond ik. Toch knaagde er iets. Werd ik niet overgevoelig? Kijkers snappen wel dat het fictie is, nietwaar? Een tijd geleden kon ik nog zonder last van mijn geweten lachen om Barney. Wat was er veranderd?

We leven in het gouden tijdperk van de serie. Streamingdienst Netflix meldt record na record in het aantal betaalde abonnees. Wereldwijd had het Amerikaanse bedrijf begin dit jaar 81 miljoen geregistreerde gebruikers, van wie zeker 1,3 miljoen in Nederland. Series zijn de status van films voorbij. Bekende acteurs als Kevin Spacey, Matthew McConaughey en Rachel McAdams acteren er graag in. De toegenomen status van series maakt ook dat ze serieuzer worden genomen. Het zijn belangrijke culturele fenomenen die uitgebreid worden besproken, gerecenseerd en geduid.

De cast van How I Met Your Mother.

Die ontwikkeling ging toevallig gepaard met een andere. De afgelopen jaren zijn we veel meer gaan discussiëren en debatteren over diversiteit en identiteit. Over sekse en ras, over seksisme en racisme. En dus is het niet zo gek dat series met die blik worden beoordeeld.

Zo was er kritiek op het lelieblanke Girls, de serie over vier vrouwen in het diverse Brooklyn die nauwelijks iemand van kleur lijken te kennen. En op de vrouwonvriendelijkheid van Game of Thrones, waarin veel onfunctioneel vrouwelijk naakt en seksueel geweld tegen vrouwen te zien is. Toen Ramsay Bolton zijn bruid Sansa Stark verkrachtte, mengde zelfs een Amerikaanse senator zich in het debat. De 'gratuite verkrachtingsscène' was 'walgelijk en onacceptabel', twitterde ze.

Het blijkt lastig om het goed te doen in series. Witte makers vormen nog altijd de overgrote meerderheid in de film- en tv-wereld. Als zij niet of nauwelijks personages van kleur opvoeren, heet het voor critici al snel whitewashing. Doen ze dit wel, dan gaat het vaak mis in de manier waarop minderheden worden gerepresenteerd.

In de nieuwe Netflix-serie Easy, die bestaat uit op zichzelf staande afleveringen over liefde en relaties in Chicago, lijkt het nu eens wel goed te gaan. Maker Joe Swanberg, een witte man, koos voor een diverse cast op het gebied van sekse, seksualiteit, ras en taal.

De crux zit in zijn werkwijze. Voordat Swanberg ging casten, bestond het script slechts uit een paar zinnen per aflevering. Hij gaf de acteurs alle vertrouwen om mee te denken over hun eigen teksten en verhaallijnen. 'Zij zijn eigenaar van de serie', en niet Swanberg zelf, zoals Sarah Sluimer onlangs voor De Correspondent opmerkte. Ook leent de vorm van Easy zich voor diversiteit: de losse afleveringen maken het gemakkelijker om elke keer een nieuw verhaal centraal te stellen.

Tekst gaat door onder de foto.

Orange is the New Black

Natuurlijk is geen enkele serie perfect. Ook Easy versterkt bepaalde stereotypen. Zo wordt in de tweede aflevering, over een prille liefdesrelatie tussen twee jonge vrouwen, meermaals ingezoomd op het okselhaar van de hoofdrolspelers. Heel goed, kun je zeggen, die nadruk gaat in tegen dominante schoonheidsidealen. Aan de andere kant: zo'n focus versterkt het stereotiepe beeld dat niet-heterovrouwen 'mannelijker' zijn dan heterovrouwen.

En zo kan de kritische kijker met oog voor diversiteit altijd wel iets problematisch ontdekken.

Neem Orange is the New Black, de Netflix-hit die alom is geprezen om de diverse cast. In de serie over het leven in een vrouwengevangenis in de Verenigde Staten spelen meerdere latino- en zwarte vrouwen - inclusief een zwarte transvrouw - een grote rol. Acht jaar geleden leek dit ondenkbaar: volgens The New York Times was er in 2008 geen enkele niet-witte hoofdrol in een serie van de grote Amerikaanse zenders. Ook zijn veel van de personages niet-hetero. De breedte en diversiteit van de cast heeft invloed op de manier waarop minderheden worden weergegeven. Door meerdere latina's te casten, hoeven de makers niet terug te vallen op één stereotiepe latina, zoals actrice Selenis Leyva opmerkte tegenover The Huffington Post.

Toch vertaalt de diversiteit voor de camera zich nog niet in diversiteit achter de schermen. Het schrijversteam van Orange is the New Black bevat geen enkele zwarte scriptschrijver - en daarin is de serie geen uitzondering. Hoewel iemands identiteit niet allesbepalend is voor wat die persoon produceert (dan zou ik immers, als witte man, dit artikel niet kunnen schrijven), heeft de achtergrond van makers wel degelijk invloed.

In de slotaflevering van het vierde seizoen, dat deze zomer online kwam, wordt een van de zwarte gevangenen vermoord door een witte gevangenisbewaarder. De manier waarop doet denken aan de dood van Eric Garner, een zwarte Amerikaan die slachtoffer werd van racistisch politiegeweld. De scène werd geprezen als treffende, actuele cultuurkritiek, beïnvloed door de Black Lives Matter-beweging. Maar er waren ook negatieve reacties.

'Zwarte kijkers worden gedwongen een tragisch waargebeurd verhaal te herleven in de meest infantiele en beledigende context mogelijk', schreef Shamira Ibrahim voor Very Smart Brothas, een onlinemagazine over popcultuur, ras en sekse. De witte dader lijkt slachtoffer van een systeem: het was niet zijn bedoeling, hij voelde zich schuldig. Volgens Ibrahim normaliseert de scène de pijn van zwarte mensen en reduceert het een zware misdaad tot een simpel ongeluk.

Scene uit Orange is the New Black. Beeld ap

Net als de makers zag ik dit met mijn 'witte oog' over het hoofd. Dat gebrek aan diversiteit achter de schermen problematisch is, werd in 2015 nog minder subtiel duidelijk in Homeland, de serie over de 'war on terror' vanuit het perspectief van de Amerikaanse inlichtingendienst CIA. Voor een van de afleveringen vroegen de makers Arabisch sprekende kunstenaars om gebouwen op de set te voorzien van Arabische teksten. Het resultaat: teksten als 'Homeland is racistisch' en 'Homeland is een grap' verschenen onopgemerkt in een aflevering. Behalve de activisten kon niemand die op de set aanwezig was Arabisch lezen.

Al eerder wezen critici erop dat de niet-westerse steden waar Homeland zich deels afspeelt homogeen en als inherent gewelddadig werden weergegeven. Zo lijkt Hamra Street in de Libanese hoofdstad Beiroet in de serie een levensgevaarlijk terroristenbolwerk. In werkelijkheid is het een levendige winkelstraat vol bars en cafés. De scène werd niet in Beiroet, maar in Israël geschoten. De Libanese minister van Toerisme dreigde de makers voor de rechter te slepen. Hij hekelde de onrealistische weergave van de stad en vreesde dat de scène gevolgen kon hebben voor het toerisme in zijn land - Homeland wordt wereldwijd immers door miljoenen mensen bekeken.

Tekst gaat door onder de foto.

Het resultaat van één van de teksten die Arabisch sprekende kunstenaars op een muur schilderde voor de serie Homeland.

Dat raakt aan een ander punt: series kunnen wel degelijk van invloed zijn op het echte leven, op hoe wij dingen zien. Het verhaal van Orange is the New Black is gebaseerd op de memoires van Piper Kerman, een witte vrouw uit de hogere middenklasse die voor witwassen in de cel belandde. En dus krijg je een enigszins realistisch beeld van het leven in Amerikaanse vrouwengevangenissen, zou je denken. Maar de serie overdrijft de misdaden die vrouwen begaan, stelde Amos Irwin op The Huffington Post. Verreweg de meeste gedetineerden in vrouwengevangenissen gaan jaren de cel in voor het bezit van een paar gram drugs, terwijl in de serie zware misdrijven als moord en internationale drugshandel op de voorgrond staan.

De grens tussen fictie en non-fictie is dus niet absoluut en dat brengt verantwoordelijkheden met zich mee voor makers. Natuurlijk, hun artistieke vrijheid staat voorop, ze mogen maken wat ze willen. Maar dat geldt ook voor critici en recensenten: die hebben de vrijheid om te schrijven wat ze vinden. Kritiek is niet hetzelfde als censuur.

Een nieuwe Netflix- of HBO-serie is zo veel meer dan een simpele jaren-negentig-sitcom als Friends - hoe leuk het ook kan zijn om te kijken naar zes vrienden die hun dagen slijten op een bank in een koffietentje. Dat zes witte acteurs worden gecast zonder dat daar kritiek op komt, lijkt nu ondenkbaar. En dat is een vooruitgang.

Met een diverse cast voorkom je veel problemen met racistische of seksistische stereotypen en kunnen meer kijkers zich identificeren met de personages. En ja, ook witte mannen kunnen aan die ontwikkeling bijdragen, zoals Swanberg laat zien met Easy. Wie stelt dat scriptschrijvers niet buiten hun eigen ervaringen mogen treden, reduceert fictie tot een fantasieloze aangelegenheid.

Een team van mensen met verschillende achtergronden is minstens zo belangrijk. Diversiteit achter de schermen verkleint de kans dat gevoeligheden onopgemerkt blijven tot ze de schermen thuis bereiken. En de kijkers? Die kunnen zich op z'n minst bewust zijn van welke personages we zien, hoe die worden weergegeven en door wie en op welke manier een verhaal wordt verteld. Dat doet niets af aan het kijkplezier. Ik heb de womanizer Barney definitief gedumpt, maar er een nieuwe, kritische blik voor teruggekregen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden