Hoe seriekijkers zich gaan kleden als koningin Elizabeth uit The Crown of Don Draper uit Mad Men

Tv-series, ook die over vroeger, beïnvloeden de mode van nu. En, verrassend, andersom gebeurt dat ook.

Claire Foy in The Crown. Beeld Netflix

De prettigste scènes in Netflix-serie The Crown zijn niet de van juwelen vergeven ceremonies en publieke verschijningen - hoewel die best indruk maken - maar juist de momenten daartússen. Hoe leven de Britse royals echt? Als ze spelen met hun kind, hun ochtendgym doen, brieven aan elkaar schrijven, ruziën over vreemdgaan of nog dronken van de vorige avond op een familielunch verschijnen? Als ze, kortom, relatief normale mensen zijn? Dat weten we dus niet, maar The Crown, de serie die vorige week aan het tweede seizoen begon, voedt ons voyeurisme en toont hoe het eruit zou kunnen zien. En dat is gewéldig. Met rokerig licht in namiddagse kasteelkamers, met acteerwerk dat je doet geloven dat de koningin ook maar een mens is en haar zus een kwetsbaar-venijnig gevangen dier, én met kostuums van jarenvijftig-alledaagsheid die adembenemend elegant en harmonieus zijn. De koningin draagt bloesjes met roesjes en opengewerkt kant die altijd de nadruk leggen op haar smalle hals, vesten met broches en sjaaltjes en Dior-achtige jurken die vrouwelijkheid uitspreken maar nooit schreeuwen.

Elegantie en kracht

Die kleren, gekozen en soms gemaakt door de costume designer, kostuumontwerper, bepaalt voor een belangrijk deel de sfeer van de serie en de overtuigingskracht van de personages. En het steekt ons aan in hun huid te willen kruipen. Niet eens uit koningshuisliefde, maar vanwege de elegantie en kracht van de jonge koningin en haar zus, en de getemde wilde mannen.

Kleren zijn soms opvallend in televisieseries, denk Cosby's truien, Dynasty's schoudervullingen, de Miami Vice-espadrilles, het Rachel-kapsel uit Friends en de stilettohakken in Sex and the City, maar veel vaker versterken ze op minder zichtbare manier de personages én ons koopgedrag. Dat illustreren twee series van het moment, elk over een heel andere mensgroep: The Crown en in Nederland Het geheime dagboek van Hendrik Groen.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Medina Schuurman en Monic Hendrickx in Penoza.
Tom Cruise met zijn iconische Ray-Ban zonnebril en Kely McGillis in Top Gun. Beeld anp

Star Wars-speelgoed

Televisie en film hebben al decennia invloed op onze smaak; elk voor een eigen doelgroep. Schooljongens gingen massaal aan de pilotenbril van Tom Cruise in Top Gun (de film die ook het aantal aanmeldingen voor de pilotenopleiding van de marine met 500 procent deed stijgen in de jaren tachtig), The Fresh Prince of Bel-Air bracht een hele generatie jonge tieners aan de hiphopstraatmode in de jaren negentig, de film Annie Hall (1977) hees de stadsvrouw definitief in het mannenpak en de serie Suits bepaalde een nieuwe norm voor professionele vrouwen in representatieve functies. Je hoeft de personages niet te willen zijn om iets van hun allure, branie, macht of aantrekkingskracht te begeren. En hoe kun je dat beter krijgen dan door net een paar dingetjes over te nemen?

Vermoedelijk doet u dat vaker dan u denkt. Heeft u wel eens een naamkettinkje gekocht, zo'n goudkleurige? Een Ray-Ban Aviator bril? Een kam van het merk Ace, een T-shirt met space invaders? Afhankelijk van leeftijd en geslacht is de kans vrij groot dat u, als u dit herkent, bent beïnvloed door film en televisie. Naamkettingen gingen van ordinair naar hogere hip door de serie Sex and the City in de jaren negentig, Ray-Ban had al eerder succes met Tom Cruise, toen de acteur de verkoop van het model Wayfarer met 50 procent deed stijgen dankzij de film Risky Business (1983). Alle babyboomers wilden in hun stoere jongensjaren een Ace-kam nadat James Dean 'm door zijn haar had getrokken in Rebel Without a Cause (1955), de film E.T. (1984) heeft een hele generatie jongens niet alleen aan de Kuwahara BMX-fiets gebracht door één achtervolgingsscène van drieënhalve minuut, maar ook aan Star Wars-speelgoed en game-T-shirts.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Speelgoed van Star Wars.

Historisch accuraat

Die invloed kan zelfs een hele imagoverandering teweegbrengen, zegt Emanuele Lugli, kunst- en cultuurprofessor aan de Universiteit van York in een FaceTimegesprek. Lugli schreef veel over filmmode voor Vogue Italia. 'Als ik nu naar de barbier ga, zie ik overal Mad Men', verwijzend naar de succesvolle serie over de reclamewereld in de jaren vijftig, zestig en zeventig. De invloed van vooral hoofdpersonage Don Draper op het uiterlijk van de hedendaagse man is enorm: 'Niet alleen de baarden, ook de verzorging van veel mannen is terug te voeren op de serie.' Mad Men heeft, zo zegt hij, mede de mannelijke hipster doen ontstaan. Een terugkeer van formele kleren in het straatbeeld, accessoires en uitgesprokener kleuren; het komt van 'The Don'. Tot Mad Men was de belangrijkste filminvloed op het mannelijke modebeeld James Bond; sportief, snel, ook sexy natuurlijk, maar geen beheerst-dandyesk Don-Draper-sexy. Lugli vertelt over de kracht van kostuumontwerp. Het betekent niet altijd daadwerkelijk ontwerpen; meestal gaat het om het uitkiezen van kleren en die aanpassen aan de maten en wensen van de acteur. Soms wordt er wel speciaal iets nieuws ontworpen, maar alleen in films en series met grote budgetten, sciencefiction en fantasy, zoals de film The Great Gatsby (2013), Star Wars of Game of Thrones (sinds 2011).

'Bij een tijdperkserie als The Crown of Mad Men proberen de ontwerpers historisch accuraat te zijn', zegt Lugli. 'Eén van de regels daarbij is: de kijker gelooft een scène pas als hij iets herkent.' Wat je ziet, moet vertrouwd aanvoelen. Het moet gevoelsmatig kloppen in de tijd, en toch in het nu passen. 'Een goede kostuumontwerper 'onderhandelt' eigenlijk voortdurend tussen het verleden en het heden.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Meghan Markle in Suits.
De mode in de populaire tv-serie Mad Men.

Koningin Elizabethbloesjes

Vooral bij The Crown is het een uitdaging om de kleding en accessoires te kopiëren. Juist omdat er zo veel is gedocumenteerd over de koninklijke familie moest de bruidsjurk van koningin Elizabeth vrijwel exact worden nagemaakt, een megaproject. Designer van het eerste seizoen Michele Clapton vertelde in een interview dat er zes mensen zes of zeven weken lang aan de sleep werkten, één vrouw drie weken lang aan het lijfje en een heel team aan de borduursels. Voor een scène van amper vier minuten. Maar in de alledaagse kleding toonde Clapton een verhaal van Elizabeth als ongedwongen meisje dat uitgroeit tot regentes: ze gaat langzaam van vrolijke bloemen- en stippenjurken naar beheerstere kleren en kleuren, een imago-ontwikkeling die illustreert hoe Elizabeths rol haar leven overneemt. De kleren ontwikkelen mee met de stemmingen en verplichtingen.

Emanuele Lugli merkt op dat er meer hedendaags is dan je in eerste instantie denkt. De stoffen zijn lichter dan toen en als er bijvoorbeeld bruin wordt gebruikt om melancholie of een jaargetijde te onderstrepen, zijn dat hedendaagse tinten: 'Over tien jaar, als we terugkijken naar The Crown, zal waarschijnlijk pas echt opvallen wat er typisch 2017 aan is.' Maar is het toeval of zijn ineens ook in alle winkels koningin-Elizabethbloesjes te vinden? Misschien ziet alleen de liefhebber het, maar de blousen-met-strik lijken niet aan te slepen, net als de tops met kant bij de kraag, de vestjes, de roesjes, de jarenvijftigrokken (wijd en zo smal mogelijk in de taille), al dan niet geplooid. Is dat Crown-invloed, of is het andersom? Is er iets aan onze tijd waardoor we The Crown willen zien? Is er een nieuwe preutsheid aangebroken? Lugli: 'Dat is heel moeilijk te zeggen. Natuurlijk zijn er theorieën over nieuw-conservatieve waarden, vrouwelijkheid, behoudendheid en heeft vooral de Britse cinema een obsessie met alles wat koninklijk, landelijk en Jane Austen-achtig is. Maar zowel de televisieseries als de mode van nu zijn te divers om er iets stelligs over te zeggen.'

Films met prachtkostuums

Roman Holiday (1954, Edith Head)
Saturday Night Fever (1977, Patrizia von Brandenstein)
The Virgin Suicides (1999, Nancy Steiner)
In the Mood for Love (2001, kostuumontwerp William Chang)
Atonement (2007, Jacqueline Durran)
Io sono l'amore (2009, Antonella Cannarozzi)
Blue Jasmine (2013, Suzy Benzinger)

Illusionisme

Om te overtuigen gebruikt The Crown een truc die Mad Men al had geperfectioneerd: de ontwerpers laten niet alleen de mode van het tijdperk zien, maar ook die van een, twee of soms drie decennia eerder. Emanuele Lugli: 'Dat was een geniale zet in Mad Men. Niet alle mensen dragen nou eenmaal de mode van het moment, vooral oudere mensen kunnen soms aan een stijl van jaren terug vasthouden. Dat maakte de serie nog sterker.'

In Nederland is dat nog niet overal doorgedrongen, zegt Bho Roosterman, kostuumontwerper voor onder meer Het geheime dagboek van Hendrik Groen, Penoza en Danni Lowinski. 'Bij veel periodefilms zie je alleen maar kleding uit die tijd. Als er weer een film over de oorlog verschijnt, hebben personages meestal de kapsels, schoenen en jurken uit de jaren veertig. Dat klopt niet, mensen dragen kleren van jaren ervoor, en in oorlogstijd hield niet iedereen zich aan de mode.'

Goede kleren in een serie hebben niks met mode te maken, zegt Roosterman. 'Het hoeft niet te kloppen, maar je moet wel geloven wat je ziet.' Haar werk is deels illusionisme, waar de kijker weinig van merkt. 'Het grootste compliment dat mensen mij kunnen geven is dat ik vraag: hoe vond je Carmen (uit Penoza) eruitzien en ze antwoorden: geen idee eigenlijk. Dan is ze echt.'

Sarah Jessica Parker als Carrie Bradshaw in Sex & the City.

Tweedehands

Hendrik Groen, een televisieserie van Tim Oliehoek over de bewoners van een bejaardenhuis in Amsterdam-Noord, moest overtuigen zonder dat er iets van mode bij kwam kijken, zegt ze: 'Het gaat om bejaarden. We hebben eigenlijk niks nieuws gekocht, alles tweedehands', zegt Roosterman. Om een goed personage neer te zetten ging ze met acteurs bedenken wie die mensen waren vroeger; wat deed deze man of vrouw, wat zijn zijn hobby's, enzovoort. Een acteur 'trekt soms zijn karakter aan' door de kleding die bij hem of haar horen, zegt ze. In Hendrik Groen kom je er niet achter wat de personages vroeger voor werk deden; een subtiele manier om te laten zien hoe mensen op leeftijd een deel van hun identiteit verliezen. Roosterman vulde het zelf in. 'Bij Graham bijvoorbeeld, de man met een spraakgebrek, was dat helemaal belangrijk, want hij spreekt al bijna niet. We hebben samen bedacht dat hij een zakenman was, welke krant hij las en dat hij van jazz hield. We zijn terug gaan rekenen en dan zie je wanneer hij zijn kleren kocht. Aan die stijl houdt hij vast.' Eefje, gespeeld door Olga Zuiderhoek, werd een vrouw die van de natuur hield - wat wel een beetje in de serie doorschemert. Ze is artistiek, houdt van koken en schilderen. Ze draagt de warmste en kleurrijkste kleding. 'Bij haar was het nog moeilijker, want ik moest Olga tegelijkertijd kleden voor haar rol van Fiep in Penoza en dat mocht niet dicht bij elkaar liggen.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Olga Zuiderhoek in Het geheime dagboek van Hendrik Groen. Beeld Elmer van der Marel
Mode in de Britse tv-serie The Crown. Beeld Netflix

Waardigheid van mensen op leeftijd

Er zit een mooie scène in Hendrik Groen waarin hoofdrolspeler Kees Hulst zich aankleedt, nadat hij net de vernederende eerste ervaring heeft opgedaan een seniorenluier om te moeten. Het is een prachtige scène over de rol van kleren en waardigheid: 'De mens is toch een tamelijk mislukt en lelijk dier. Op een enkele uitzondering na zijn ze met kleren mooier', begint Groen, om daarna het verlies aan aandacht voor uiterlijk van bejaarden te betreuren. 'Ze zien het niet meer of ze vinden het niet belangrijk, of zonde van het geld. En dus dragen ze jurken en jassen van veertig jaar oud, sokken met gaten en afgetrapte schoenen. Het begin van een verlies aan waardigheid.' Zijn eigen clubje prijst hij als 'prettige ijdeltuiten' met een lekker luchtje en keurig gekamd haar. 'Ik mag er nog best wezen, al zeg ik het zelf.'

Het illustreert het belang dat de serie hecht aan de waardigheid van mensen op leeftijd, en de rol van kleren daarbij. Want hoe vrolijk de serie ook is, zo denigrerend als de oudjes daar worden behandeld, is geen uitzondering. Hendrik Groen geeft bejaarden nieuwe kracht en jeu.

Kees Hulst in Het geheime dagboek van Hendrik Groen. Beeld Elmer van der Marel

Verbinding

Het gouden tijdperk van televisieseries dat afgelopen jaren is ontstaan, mede door de komst van Netflix, brengt series voor alle doelgroepen huiskamers binnen, soms met enorme budgetten, zoals The Crown. De invloed begint daarmee van film naar series te verschuiven, ook op kostuumgebied. Emanuele Lugli: 'Tv is de nieuwe cinema, het heeft de status van goed filmvakmanschap gekregen. Er is steeds minder reden je huis te verlaten. Je merkt het aan conversaties; het is makkelijker series te bespreken met vrienden dan films. Het verbindt zo veel mensen.' Hoe het effect van series op kleedgedrag is toegenomen, is moeilijk aan te tonen, al kan Bho Roosterman concrete voorbeelden geven van hoe kostuums uit series binnen een jaar op straat en in andere series te vinden waren: 'Zoals de lange rokken met roesjes en cowboylaarzen die Angela Schijf in Meiden van De Wit droeg.' Series komen vaak dicht bij het leven van de kijker en, anders dan bij film; je brengt er veel meer uren mee door.

Als je jarenlang met personages meeleeft, wordt invloed vanzelfsprekender. Dit verklaart ook de invloed van televisieseries als Girls en Pretty Little Liars op de mode van jonge mensen boven die van de beroemdheden op rode lopers en Instagram: die kleren zijn vaak veel te duur en gelegenheidgebonden. Terwijl de kleren die de vrouwen in de series dragen makkelijker te vinden zijn in vintage winkels of, vergelijkbaar, in de H&M. Series verkopen levens en verhalen, celebrity's verkopen juist imago's en het is lastiger om je daarmee te identificeren. Bedrijven weten dit en sluiten grote deals met producenten; zo was er onlangs een Stranger Things-collectie bij Top Shop, ter ere van de populaire Netflix-serie.

Jon Hamm in Mad Men.
Jack en Kate in Titanic.

Gebrek aan raffinement

Het kan ook misgaan, zegt Roosterman: 'Als je een serie als stylist benadert en alleen mode laat zien, of als het te overdreven wordt.' Dat laatste kun je het Sex and the City-effect noemen. Terwijl de personages in die serie in het begin nog outletkoopjes en creatieve vondsten droegen, leken ze aan het eind en vooral in de film (2008) compleet losgezongen van zelfs de goedverdienende stedelijke vrouw, laat staan de freelancejournalist die het hoofdpersoon Carrie was. Ze droegen alleen nog extreem dure, luxe kleding.

Ook Lugli hekelt gebrek aan raffinement: 'Ik háátte de outfits van de film Titanic. Elk kostuum was een schreeuwend statement: géél, of zwart-wit. Heel onsubtiel, het deed te veel aan theaterkostuums denken. Die volgen een heel eigen logica, een theaterkostuum moet van een afstand opvallen, dat werkt helemaal niet in film.' Het beste televisiekostuum is een kostuum dat je pas opmerkt als je er onbewust in de winkel naar zoekt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden