Kunst

Hoe restaureer je een kartonnen huisje van decenniaoud, bros karton?

Het plots opgedoken Apostelhuis bleek de ontbrekende schakel tussen het vroege werk van Jan Schoonhoven en de minimalistische werken waar hij wereldberoemd mee werd. Maar hoe restaureer je een ingedeukt kartonnen huisje dat van ellende aan elkaar hangt?

Het Apostelhuis van Jan Schoonhoven in gerestaureerde staat.  Beeld V1 - Annabel Miedema
Het Apostelhuis van Jan Schoonhoven in gerestaureerde staat.Beeld V1 - Annabel Miedema

Het was een complete verrassing voor Anita Jansen, toenmalig hoofd museale collecties van Museum Prinsenhof Delft, zes jaar geleden bij de opening van de Jan Schoonhoven tentoonstelling. Daar stond plots iemand voor haar neus met een plastic tas, waarin een kartonnen huisje zat. Van donker ribkarton, deels ingestort, vol bijbelse figuurtjes en stof. Gemaakt door Jan Schoonhoven.

‘We wisten van het bestaan af, en er was een oude foto van bekend, maar als je het dan ineens zo voor je ziet, dat was wel apart’, herinnert Jansen (inmiddels conservator) zich. ‘We vonden het de moeite waard om aan te kopen, maar vroegen ons ook af of het te repareren was. Het was in erbarmelijke staat.’

Nu staat het zogenaamde Apostelhuis op de werktafel van restaurator Francien van Daalen alsof het er altijd zo heeft uitgezien: fier rechtopstaand, in tact, stofvrij. Je zou het gammele, wat anekdotische huisje niet een-twee-drie in het oeuvre van Jan Schoonhoven (1914-1994) verwachten. De Delftse kunstenaar werd wereldberoemd door zijn strakke, geometrische, witte reliëfs, die hij samen met zijn assistent Aad in ’t Veld vanaf 1960 van karton en papier-maché in elkaar ‘knutselde’.

Van Daalen en Jansen leggen in het restauratieatelier op een Haarlems bedrijventerrein geduldig uit hoe gehavend het werk hier een half jaar geleden binnenkwam. Verstoft, in elkaar gezakt, kapot, vol losse onderdelen, totaal vergeeld.

Conservator Jansen: ‘Er werd in huize Schoonhoven flink gerookt. Door de kunstenaar zelf, maar ook op de jazzavondjes die zijn vrouw op hun bovenverdieping organiseerde.’ Wijzend op een doosje vol stofresten en ander vuil: ‘Dit hebben we er allemaal uitgehaald: haren, een spinnetje, torretje, vliegenpoep.’

Los deel van de zijgevel van Het Apostelhuis, die bovendien was ingedeukt. Waarschijnlijk omdat het Apostelhuis lange tijd plat op een kast heeft gelegen, en de kat van de eigenaar er op heeft geslapen.  Beeld Annabel Miedema
Los deel van de zijgevel van Het Apostelhuis, die bovendien was ingedeukt. Waarschijnlijk omdat het Apostelhuis lange tijd plat op een kast heeft gelegen, en de kat van de eigenaar er op heeft geslapen.Beeld Annabel Miedema

‘Aan een kant was het helemaal ingedeukt’, legt Van Daalen uit, ‘omdat het bij de laatste eigenaar tijden op zijn zij op een kast heeft gelegen, en er waarschijnlijk een poes op sliep. Dat gat moest ik opkrikken, terwijl het karton zo bros was geworden dat het kon breken. Binnenin heb ik stempels gezet, daarvoor was de buitenkant te droog en fragiel. Het is als het archeologisch lichten van een schip in het IJsselmeer.’

Jansen: ‘Het huisje is rond 1953 gemaakt, in Schoonhovens ‘heel katholieke’ periode, zoals hij dat zelf noemde. Een tijd waarin hij een religieuze obsessie had. Zowel voor het katholieke geloof als voor de katholieke, gotische architectuur, de Nieuwe en Oude Kerk in Delft, de Sainte-Chapelle in Parijs. Het huisje was in eerste instantie bedoeld voor zijn zoontje. Die was toen vier jaar oud. We weten dat Schoonhoven voor hem ook ander speelgoed maakte, ridderkastelen, een bergplastiek.’

Schoonhoven verkeerde volgens Jansen destijds in een artistieke crisis. ‘Na de oorlog was hij geïnspireerd door de schilderijen van Picasso en andere modernisten. Maar dat bleek een dood spoor. Daarna raakte hij depressief, maakte weinig werk, begon te drinken en kreeg een zoontje.’

Van Daalen: ‘Je ziet dat Schoonhoven heel systematisch te werk is gegaan. Eerst de voorgevels met de verdiepingen, daarna de trapluiken, trappen en figuren, en pas daarna de lange zijgevels, om vervolgens aan de kopse kant de ramen uit te snijden. Die systematiek in de constructie is voor mij leidraad voor de restauratie geweest. Alsof het een bouwproject was.’

Losse voordeur die bij de ingang is geïnstalleerd. Alle deuren en luiken heeft restaurator Francien van Daalen opengezet. Op deze manier krijg je een beter beeld van het interieur. Beeld Annabel Miedema
Losse voordeur die bij de ingang is geïnstalleerd. Alle deuren en luiken heeft restaurator Francien van Daalen opengezet. Op deze manier krijg je een beter beeld van het interieur.Beeld Annabel Miedema

Van Daalen tilt ter illustratie het bouwwerkje voorzichtig op en laat de onderkant zien. De verbindingen zijn gemaakt door strookjes ribkarton die over elkaar zijn gevlochten. Ook delen van de zijgevel zijn zo in elkaar gezet. Ongeplakt.

‘Het was een enorm gepuzzel’, zegt Van Daalen. ‘En een hoop gepriegel. Je kunt er op een maandagochtend niet zomaar aan beginnen als je een weekend in de tuin hebt staan snoeien.’

Ethiek heeft een rol gespeeld bij het herstellen, licht Van Daalen toe. In hoeverre kon ze of mócht ze delen die waren verdwenen vervangen met nieuw materiaal? ‘Wat moet je terugzetten, retoucheren, namaken? Steeds heb ik gedacht: wat is er voor de constructie van belang? Een raamkozijn bijmaken niet, een ladderonderdeel wel.’

De systematiek van de constructie is volgens Jansen ook terug te vinden in de programmatische opzet van het huis. De iconografie. Hoe de figuurtjes over de verschillende verdiepingen zijn verdeeld. Onderin de diakenen, daarboven de apostelen, op de tweede verdieping apostelen en evangelisten, op zolder dieren als het Lam Gods, de pauw en haan. Engelen bewaken de ingangen.

Jansen: ‘Het geheel lijkt op het eerste gezicht op een kijkdoos, een poppenkast voor zijn zoontje. Maar het is zo veel meer. Het is het huis van God. Door deze restauratie zijn we erachter gekomen hoe belangrijk religie voor Schoonhoven is geweest, hoewel hij altijd een communist is gebleven. Ook zijn latere abstracte reliëfs gaf hij titels als Abraham of Reims. Tegen zijn vrienden zei hij: ‘Ik ben atheïst bij de gratie Gods’. Het verandert toch het beeld van Schoonhoven.’

Jansen verduidelijkt dat de puzzelstukjes bij Schoonhoven halverwege de jaren vijftig op zijn plaats begonnen te vallen. Hoe hij op het postkantoor, waar hij een vaste baan had, in aanraking moet zijn gekomen met alle soorten papier en karton. Dat hij daarmee niet alleen ‘speelgoed’ voor zijn zoontje maakte, maar dat het materiaal ook leidend zou worden voor zijn latere reliëfs, conform de opvattingen van zijn vrienden uit de Informele Groep, als Armando en Jan Henderikse. Jansen: ‘Achteraf kun je het Apostelhuis als de eerste aanzet daarvoor zien. De ontbrekende schakel.’

Het Apostelhuis van Jan Schoonhoven. Een meesterwerk van papier. Museum Prinsenhof Delft. Tot en met 11 oktober.

Reliëfs

In een oogopslag te herkennen: de reliëfs van de Delftse kunstenaar Jan Schoonhoven (1914-1994). Strak, geometrisch, ritmisch, wit. En meestal wat groezelig. Opgebouwd uit strookjes ribkarton (van dozen voor Philips-apparatuur), beplakt met krantenpapier en daarna met latex overschilderd. Het betere knip-, snij- en plakwerk dat hij veelal uitbesteedde aan zijn assistent Aad in ’t Veld. En dat, ondanks de goedkope, vergankelijke materialen, voor tonnen wordt geveild.

Portret van het Lam Gods op de zolderverdieping, aan de achterzijde van het dak. Elk figuurtje is door Schoonhoven met pen en Oost-Indische inkt getekend en aan de voet voorzien van zijn naam. Al in 1940 maakte Schoonhoven pentekeningen van kerkinterieurs en bijbelscènes. Beeld Annabel Miedema
Portret van het Lam Gods op de zolderverdieping, aan de achterzijde van het dak. Elk figuurtje is door Schoonhoven met pen en Oost-Indische inkt getekend en aan de voet voorzien van zijn naam. Al in 1940 maakte Schoonhoven pentekeningen van kerkinterieurs en bijbelscènes.Beeld Annabel Miedema
Duidelijke verkleuring: een lichter deel laat zien wat de oorspronkelijke tint was van het karton. De verdonkering kwam door het roken van Schoonhoven en zijn gasten. Beeld Annabel Miedema
Duidelijke verkleuring: een lichter deel laat zien wat de oorspronkelijke tint was van het karton. De verdonkering kwam door het roken van Schoonhoven en zijn gasten.Beeld Annabel Miedema
Los kruis, van hout. Het enige hout dat Schoonhoven voor de bouw van het huis heeft gebruikt. Paste precies op het houtrestant op de dakpunt. Wat er aan de andere kant van het dak heeft gezeten is onduidelijk. Beeld Annabel Miedema
Los kruis, van hout. Het enige hout dat Schoonhoven voor de bouw van het huis heeft gebruikt. Paste precies op het houtrestant op de dakpunt. Wat er aan de andere kant van het dak heeft gezeten is onduidelijk.Beeld Annabel Miedema
Engel als bewaker bij een van de toegangen. Beeld Annabel Miedema
Engel als bewaker bij een van de toegangen.Beeld Annabel Miedema
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden