Hoe reality-tv ontstond door de val van een held

De serie The O.J. Simpson Trial, nu op tv, voert ons terug naar de spectaculaire, live vertoonde achtervolging van de celebrity. Verslaggever Paul Onkenhout was er in 1994 getuige van en analyseert met scenarioschrijver Willem Bosch hoe die dag een nieuw genre werd geboren.

O.J. Simpson tijdens het proces. Beeld AFP

Op vrijdag 17 juni 1994, de dag dat de tweevoudige moordenaar Orenthal James Simpson in een witte auto stapt, spelen de New York Knicks in Madison Square Garden in New York een belangrijke basketbalwedstrijd tegen de Houston Rockets. Het is het vijfde deel van de NBA Finals, de apotheose van het seizoen.

De Knicks en de Rockets hebben allebei twee wedstrijden gewonnen, de vijfde is cruciaal. Miljoenen mensen volgen de wedstrijd op de grote tv-zender NBC. Overdag zijn in Manhattan de ijshockeyers van de New York Rangers groots gehuldigd vanwege hun winst van de Stanley Cup. Het is ook de dag dat in de Verenigde Staten het wereldkampioenschap voetbal begint. Wij, een verslaggever van de WK-equipe van de Volkskrant en een freelancer van de krant, hebben perskaarten voor de basketbalwedstrijd bemachtigd.

De hal is uitverkocht. Verslaggevers van de grote Amerikaanse kranten en sportmagazines zitten aan de rand van het veld, de Nederlandse journalisten met talloze anderen boven in de hal. De wedstrijd is op de perstribune ook te zien op tv-schermen.

Iets vreemds

Tijdens de wedstrijd gebeurt er iets vreemds. De ene na de andere verslaggever zet de tv op een ander kanaal. NBC blijft de wedstrijd uitzenden, maar reserveert het grootste deel van het scherm voor beelden van auto's op een snelweg. Over basketbal heeft op de perstribune van Madison Square Garden niemand het meer.

Wat we zien, is een witte auto, zo'n typische Amerikaanse, achtervolgd door een meute politiewagens en tientallen helikopters van tv-zenders. De auto, een Ford Bronco, rijdt met lage snelheid op de Interstate 710 in Los Angeles.

We snappen weinig van de enorme opwinding. Een Amerikaanse collega schetst de omvang van de gebeurtenis. Stel je voor dat jullie bekendste sportheld van een dubbele moord wordt verdacht en nu wordt achtervolgd door de politie en de pers, zegt hij.

1994: de witte Ford Bronco, met achter het stuur Al Cowlings en achterin O.J. Simpson, wordt achtervolgd door politie-auto's op de Interstate 710 in Los Angeles. Beeld Joseph R. Villarin / AP

Johan Cruijff

De naam van Johan Cruijff valt. Dat helpt. O.J. Simpson is een legendarische American-footballster, een beroemdheid wiens populariteit in Amerika door alle bevolkingsgroepen heen loopt. (En hij was die dommige politieman, officer Nordberg, in The Naked Gun-trilogie, maar dat besef kwam bij ons pas later).

De urenlange achtervolging op de snelweg staat centraal in de tweede aflevering van de tv-serie American Crime Story: The O.J. Simpson Trial. Net 5 zendt de tiendelige serie vanaf maandag uit. De bezetting is sterk, met Oscarwinnaar Cuba Gooding Jr. als Simpson, John Travolta als zijn voornaamste advocaat Robert Shapiro en David Schwimmer (Friends) als advocaat Robert Kardashian (de vader van Kim inderdaad).

John Travolta

Als advocaat Robert Shapiro trekt John Travolta in American Crime Story: The O.J. Simpson Trial net zo veel aandacht als de hoofdpersoon. Vooral zijn uiterlijk (dikke wenkbrauwen, emotieloos gezicht, haarimplantaat) werd in de Verenigde Staten en Engeland, waar de serie eerder werd uitgezonden, massaal becommentarieerd. Het is de eerste (veelgeprezen) rol van Travolta in een tv-serie in vier decennia. In de jaren zeventig brak hij door als Vinnie Barbarino in de sitcom Welcome Back, Kotter.

Gesjoemel met bewijsstukken

In de serie ligt de nadruk op het juridische steekspel in de periode 12 juni 1994 - 3 oktober 1995, de dag dat de overwegend zwarte jury oordeelde dat Simpson niet schuldig was aan de brute moord op zijn ex-vrouw Nicole Brown en haar minnaar Ronald Goldman. Het peperdure dreamteam van advocaten wist de jury ervan te overtuigen dat de politie had gesjoemeld met bewijsstukken.

Brown en Goldman waren op 12 juni dood aangetroffen bij het huis van Simpson in Brentwood, Los Angeles. Het was een bloedbad. Brown had twaalf messteken, Goldman twintig. Alles wees erop dat Simpson de dader was. In zijn tuin werd een handschoen met bloed gevonden.

American Crime Story: The O.J. Simpson Trial, vanavond (en vier komende maandagen), Net 5, 21.30 uur; elke avond worden twee afleveringen uitgezonden.

Een goed historisch drama

De kritieken op de serie in Amerika, in The New York Times en People Magazine onder meer, waren lovend. In een recensie in The New York Times schreef James Poniewozik: 'Nadat ik de eerste zes afleveringen had gezien, was ik om. (...) Wat de serie zo'n goed historisch drama maakt, is dat het niet gaat over iets in het verleden, maar over iets wat nu speelt - en dan bedoel ik niet The Kardashians. Door ons het verleden te laten zien, kunnen we in het heden aan de juistheid van onze waarnemingen gaan twijfelen.'

Ook seriekijker en scenarioschrijver Willem Bosch (Penoza, Van God los, Feuten) genoot van het 'waanzinnige verhaal' over de verbijsterende maanden na de dubbele moord, inclusief de achtervolgingsscène in de witte Ford Bronco.

Een paar weken geleden twitterde hij: 'Jongens, dat People v. OJ Simpson, American Crime Story is tering goed.' Bosch was destijds te jong om zich de omvang van de gebeurtenissen te realiseren. 'Ik was 8, nu zie ik pas hoe groot het is. Het is net alsof Marco van Basten een dubbele moord heeft gepleegd en daarna in een witte auto stapt. The Naked Gun-films heb ik natuurlijk gezien, maar ik had er geen flauw benul van dat die Nordberg zo'n beroemde sporter was.'

O.J. Simpsons en Leslie Nielsen in The Naked Gun: From the Files of Police Squad! (1988).

Voortreffelijk getroffen sfeer

De serie voldoet volgens hem aan de laatste eisen. De sfeer, in dit geval van Los Angeles in de jaren negentig en een land dat plat ligt door een mediastorm, is voortreffelijk getroffen. Bosch verwijst naar een andere, veelbesproken serie op Netflix, Making a Murderer.

'True crime is hot. De stijl is Truman Capote-achtig, er wordt de tijd genomen om een verhaal te vertellen en er wordt diep op het drama ingegaan. Het moderne tv-tempo is rustig. Tv-drama is de laatste tien jaar serieuzer geworden, geen koddig vermaak meer. Alle series willen ook kunst zijn.'

Cuba Gooding Jr. als de verdachte in de tv-serie.

Orange juice

In het middelpunt staat O.J. Simpson, 46 jaar in 1994, geliefd als acteur en sportcommentator en schatrijk. Zijn bijnaam is The Juice (O.J. is ook een afkorting van orange juice).

Op 17 juni verandert alles, als Simpson op de vlucht slaat. De achtervolging op de snelweg wordt op televisie door 95 miljoen mensen gevolgd.

Het is het begin van een verbijsterende reeks gebeurtenissen, een bruisende en hallucinerende mix van politieke gevechten, vermeend racisme en op drift geraakte media.

Simpson zit in de Ford Bronco op de achterbank, een pistool binnen handbereik. Een voormalige teamgenoot bij de Buffalo Bills en de San Francisco 49ers, Al Cowlings, is de chauffeur. Als er telefonisch contact is met de politie, schreeuwt hij dat Simpson het pistool op zichzelf heeft gericht.

Politiefoto van O.J. Simpson. Beeld AFP

De rit eindigt bij het huis van Simpson in Brentwood, waar hij zich overgeeft aan de politie. De twintig politiewagens worden in de slotfase gevolgd door 269 helikopters, een getal dat boekdelen spreekt over de onstilbare honger van de media. In zekere zin is op die dag reality-tv begonnen, zegt scenarioschrijver Bosch.

De media zijn overal

'Die cameraploegen en die helikopers die elke beweging van Simpson volgen, het is bijna het begin van de 21ste eeuw; van het mediatijdperk. Er was al een aanzet gegeven tijdens de Eerste Golfoorlog. Alles was plotseling televised. De media waren overal en toonden alles.'

Naar een parallelle ontwikkeling, die van de opkomst van mensen die beroemd zijn omdat ze beroemd zijn, wordt in de serie uitbundig geknipoogd. Meerdere malen wordt verwezen naar de dochter van de schlemielige advocaat Robert Kardashian, Kim. 'Ik begon me er steeds meer aan te ergeren, maar het past naadloos in de ontwikkelingen.'

Live

Niet voor niets begint The O.J. Simpson Trial met de rellen die in 1992 in Los Angeles volgden op de arrestatie en mishandeling van de zwarte automobilist Rodney King door - later vrijgesproken - blanke politieagenten. Tientallen mensen kwamen om het leven en het Amerikaanse leger greep in. In dat barre politieke en culturele klimaat wordt Simpson berecht, de zwarte held die een blank stel zou hebben vermoord. Het strafproces wordt live uitgezonden, ook dat is een noviteit. Ruim 150 miljoen Amerikanen volgen de zittingen op tv.

Op 3 oktober 1995 wordt hij vrijgesproken door een jury die bestaat uit twee blanken, negen zwarten en een hispanic. Tien van de twaalf juryleden zijn vrouwen. De juridische ploeg van Simpson brengt de aanklagers en de politie in het nauw door elke gelegenheid aan te grijpen om racisme ter sprake te brengen.

Rodney King in 2012 als hij met fans praat over zijn autobiografische boek 'The Riot Within...My Journey from Rebellion to Redemption'. Beeld afp

'Not guilty'

De media duiken erbovenop. Als na 130 dagen het 'not guilty' in de rechtszaal klinkt, is dat volgens 71 procent van de zwarte Amerikanen terecht. Een grote meerderheid van de blanken is wel overtuigd van zijn schuld.

'Maar ik ben niet zwart, ik ben O.J.', zegt de hoofdpersoon zelf in de serie. Bosch: 'Hij ziet zichzelf niet meer als een zwarte man. Hij is opgeklommen in de blanke samenleving, totdat hij van de ladder valt. Het schisma tussen zwart en wit wordt in de serie geweldig uitgewerkt.'

Een minpunt is volgens Bosch dat het vaststaat dat The Juice de moorden heeft gepleegd. 'Voor het drama is dat jammer. Destijds kon nog worden gedacht dat hij onschuldig was. Vooral in de zwarte gemeenschap leefde het gevoel dat hij was genaaid door de LAPD, de politie van Los Angeles. Inmiddels weten we dat hij het heeft gedaan. Dat hadden de makers waarschijnlijk liever anders gezien.'

Making a murderer

The O.J. Simpson Trial heeft daardoor een kleine achterstand op Making a Murderer, zegt Bosch. 'Die serie was ook zo'n succes omdat mensen in de kroeg of bij de koffieautomaat aan elkaar vroegen of hij het nou wel of niet had gedaan. Dat zijn lekkere openingen van een gesprek.'

Met O.J. Simpson loopt het slecht af. In een civielrechtelijke zaak in 1997 wordt hij alsnog schuldig bevonden en veroordeeld tot een schadevergoeding en een boete van in totaal 33,5 miljoen dollar. In 2008 volgt een veroordeling tot een celstraf van 33 jaar wegens gebruik van een vuurwapen, roof, ontvoering en mishandeling.

O.J. zit zijn straf uit in het Lovelock Correctional Center in Nevada. Mogelijk komt hij volgend jaar vrij. De gevallen held weegt inmiddels 170 kilo en is nauwelijks nog tot bewegen in staat.

Simpson in 2013. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden