Reportage Mormonen en The Book of Mormon

Hoe reageer je als mormoon uit Zoetermeer op een musical waarin de draak wordt gestoken met je geloof?

De theatervoorstelling The Book of Mormon Beeld Johan Persson

Vanuit de mormoonse kerk klinkt geen afkeuring of protest, ook leden van de kerk mogen gewoon gaan kijken. ‘Ik hield wel een dubbel gevoel over aan de voorstelling.’

Er hangt een briefje op het prikbord van de Mormoonse kerk in Zoetermeer: ‘Informatie voor leden van de kerk: de Boek van Mormon-musical, voor het eerst in 2011 vertoond, komt nu naar het Amsterdamse theater Carré. Het is een satirische komedie over verschillende van onze geloofsovertuigingen en gebruiken. De musical is niet geproduceerd of goedgekeurd door de kerk, noch is zij op enige manier betrokken geweest bij het script. Hoewel de musical commercieel erg succesvol is geweest, is zij provocerend en worden negatieve stereotypen over de kerk versterkt.’

Het centrum van het Mormoonse geloof, officieel De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen geheten, ligt ver weg in de Amerikaanse stad Salt Lake City. Maar Mormonen wonen niet alleen in de ‘mormonenstaat’ Utah en omstreken, zij zijn met circa 17 miljoen leden aanwezig over de hele wereld. In Nederland heeft de kerk circa achtduizend leden, die wekelijks bijeenkomen in een van de 24 kerkgebouwen die door het hele land zijn verspreid. In 2002 werd een Nederlandse tempel geopend, een plek die ‘de heiligste plaats op aarde’ wordt genoemd. Deze tempel ligt prominent aan de Osijlaan, aan de rand van de oude dorpskern van Zoetermeer.

Op een zonnige maandagmiddag in september worden we er gastvrij ontvangen door Chris Kleijweg, hoofd public affairs van de kerk in Nederland en Vlaanderen. De tempel is een strak, modern gebouw, opgetrokken uit lichtgrijs graniet, en wordt omringd door een grote tuin met versgemaaid gras en felgekleurde bloemenperken. Bovenop glanst een gouden beeld van de engel Moroni, die met een bazuin in de hand het evangelie verspreidt. ‘Dit alles omdat wij menen dat onze God alleen het allerbeste verdient’, aldus Kleijweg (70). De binnenste vertrekken van de tempel zijn alleen toegankelijk voor kerkleden. Niet-gelovigen mogen wel een blik werpen in de luxe ontvangsthal, die doet denken aan de lobby van een Amerikaans hotel.

Wel voor iedereen toegankelijk is het kerkgebouw, even verderop in Zoetermeer aan de Zegwaartseweg. Ook dit gebouw is modern, strak en licht, want de kerk ‘houdt niet van donkere kleuren’. Hier komen de gelovigen elke zondag samen voor de kerkdienst. Aansluitend bestuderen zij in groepjes het Boek van Mormon. ‘Weet je, wij zijn eigenlijk heel normale mensen’, glimlacht Kleijweg als hij na de diverse gebeds- en studiezaaltjes ook het keukentje en de gymzaal laat zien.

Komende weken zal Kleijwegs geloof onbedoeld veel aandacht krijgen, door de voorstellingen van The Book of Mormon in Koninklijk Theater Carré in Amsterdam. Deze Amerikaanse musicalsatire is afkomstig van de makers van animatieserie South Park, Trey Parker en Matt Stone, die samenwerkten met componist en schrijver Robert Lopez (Frozen, Avenue Q). In The Book of Mormon reizen twee jonge missionarissen uit Salt Lake City naar een dorp in Noord-Oeganda om hun geloof te verspreiden. De naïeve, keurig opgevoede jongens Elder Price en Elder Cunningham komen tot hun schrik in erbarmelijke omstandigheden terecht, vol moorddadige rebellen, hiv-besmettingen en een depressieve bevolking. Er volgt een groteske en hilarische botsing van culturen, talen en geloofsovertuigingen. Zoals het de South Park-mannen betaamt zit de musical vol snoeiharde grappen, blasfemisch taalgebruik en vooroordelen over en weer. Dit alles is gegoten in de vorm van een klassieke Broadway-musical, vol vrolijke dans, mooie zang en rake parodieën op musicals als The Lion King en Wicked. The Book of Mormon was een gigantisch succes, al vanaf de première op Broadway in New York in 2011. De recensent van The New York Times riep de show uit tot ‘beste musical van deze eeuw’, de voorstelling won negen Tony Awards en speelt tot de dag van vandaag elke avond in New York voor volle zalen, net zoals de versie die sinds 2013 in Londen wordt opgevoerd.

De mormoonse tempel bij Zoetermeer. Beeld Rebecca Fertinel

Opvallend sportief

Het was de vraag hoe de Mormoonse kerk zou reageren op de satire, waarin hun profeet Joseph Smith belachelijk wordt gemaakt om zijn vergezochte levensverhaal. De reacties waren opvallend sportief: er kwam geen protest vanuit Salt Lake City. De Mormonen gaven blijk van gevoel voor humor door advertenties te plaatsen in het programmaboekje, met daarin een aanprijzing van het echte Boek van Mormon en de tekst: ‘Onze versie is iiiiieeetsje anders’. De Amerikaanse tourversie van de musical stond al in Salt Lake City zelf, vlak bij de Mormoonse heiligdommen, en dat verliep vredig. In meerdere  steden waar de tourversie werd opgevoerd, stonden er zendelingen van de kerk bij het theater om de bezoekers na afloop meer informatie te geven.

Nu de succesmusical Nederland aandoet, vinden ook de Nederlandse kerkgangers dat ze actie moeten ondernemen. Niet met afkeuring of protest, maar met een positieve boodschap. Want dat staat óók op het briefje dat in de kerk is opgehangen: ‘De kerk protesteert niet tegen de musical en zij geeft er geen oordeel over, ook niet over degenen die er naar toegaan.’

Chris Kleijweg hoeft de voorstelling zelf niet te zien (‘ik heb er genoeg over gehoord’), maar benadrukt: ‘Wij zijn een religie van verdraagzaamheid. Het moet allemaal kunnen, en iedereen is vrij om wel of niet te gaan kijken. We willen alleen duidelijk maken dat de musical niets met het echte Boek van Mormon te maken heeft. Wat er in de musical over Joseph Smith wordt verteld is een karikatuur, het raakt kant noch wal met wat er werkelijk in zijn geschiedenis is gebeurd. Het officiële standpunt van de kerk is dan ook: de musical is een avond entertainment, maar weegt nooit op tegen de wijze waarop het echte Boek van Mormon je leven kan veranderen en richting kan geven.’

Chris Kleijweg, hoofd public affairs van de Mormoonse gemeenschap, in de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen in Zoetermeer. Beeld Rebecca Fertinel

Supergrappig

De Vlaming David Geens (45), een geloofsgenoot van Kleijweg, besloot wél een kaartje te kopen toen hij in 2013 in Londen was. Geens licht telefonisch toe: ‘Ik ben altijd nieuwsgierig, dus als men iets zegt over mijn geloof, dan wil ik het gewoon uit de eerste hand weten, en niet uit de tweede hand. Ik houd zelf van een goed stuk humor, zelfs van satire. Daarbij sta ik zo sterk in mijn schoenen wat betreft mijn geloof, dat ik er ook geen probleem mee heb als ermee gelachen wordt.

‘Ik hield wel een dubbel gevoel over aan de voorstelling. Er was een aantal momenten dat ik heb zitten bulderen van het lachen, omdat ik vond dat ze erin slaagden een supergrappige twist te geven aan waar wij in geloven. Het liedje I Believe bijvoorbeeld, waarin Elder Price opsomt waar hij allemaal in gelooft, laat ik geregeld horen aan vrienden die niet geloven. Dan draai ik het om, en gebruik ik de overdrijvingen en stereotypen uit dat liedje om uit te leggen hoe het werkelijk zit.

‘Anderzijds had ik momenten die ik echt te vulgair vond. Een personage dat uit het niets zingt ‘Ik heb maden in mijn balzak’, daarvan dacht ik wel: jongens was dit nu echt nodig? Een derde element was dat ik bij mezelf dacht, wetende dat de meeste mensen in de zaal geen leden van de kerk waren: ja jongens, jullie lachen nu wel, maar eigenlijk begrijpen jullie het niet zoals ik het begrijp. Dus ergens deed die theaterervaring ook een beetje pijn: jullie zijn nu aan het lachen zonder helemaal te begrijpen dat het over iets heel essentieels gaat, iets dat tot in de eeuwigheid gaat. Ik wou na afloop vooral dat ik de tijd en mogelijkheid had gehad om dat uit te leggen aan mijn medebezoekers.

Flyer met uitleg

Geens en Kleijweg hebben nu een flyer samengesteld, met daarin uitleg over het echte verhaal van hun geloof. De kop luidt: ‘Ontdek hoe het Boek van Mormon ook uw leven kan verbeteren.’ Ook in Amsterdam zijn er activiteiten gepland. Kleijweg: ‘Er zijn momenteel 115 zendelingen vanuit de hele wereld actief in Nederland en Vlaanderen, en die zullen bij theater Carré gaan staan en de flyer uitdelen. Er zijn banners gemaakt en we hebben toestemming van de gemeente.’

Zo heeft de kerk een manier gevonden om met de satirische musical om te gaan. Kleijweg: ‘Dit is ook een mogelijkheid om onze boodschap uit te dragen. Het ergste wat je kunt hebben als geloofsrichting is om te worden doodgezwegen. Dus in die zin kun je nog beter dubieuze publiciteit krijgen zoals deze musical, dan dat er niks over je wordt gezegd.’

Kleijweg wijst graag ook op de positieve effecten: ‘Ik hoorde van een collega in Manchester, waar de musical de afgelopen zomer heeft gestaan, dat de kerk daar er een aantal nieuwe leden bij heeft gekregen.’

The Book of Mormon, te zien in Koninklijk Theater Carré, Amsterdam, van 26/9 t/m 27/10, première op 3/10.

Over de mormonen

De profeet: De Amerikaan Joseph Smith is de profeet van het Mormoonse geloof, officieel de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen. Smith stichtte het geloof in 1830 in de staat New York, nadat Jezus aan hem was verschenen en Smith het heilige boek van Mormon had gevonden, dat was geschreven op gouden platen.

De zendingen: Mormoonse jongeren (m/v) worden op hun 18de voor twee jaar op missie naar het buitenland gestuurd voor zendingswerk en humanitaire hulp. De jongeren worden gekoppeld aan een partner (‘twee aan twee’), en mogen hun bestemming niet zelf kiezen.

Kleding: Mannelijke leden van de kerk hebben een herkenbaar kostuum: wit overhemd, zwarte stropdas, zwarte broek. Zendelingen dragen een badge met hun naam (‘Elder...’ of ‘Sister...’) en de naam van de kerk erop. 

Seksualiteit: Mormonen mogen geen seks hebben voor het huwelijk. De kerk is steeds toleranter geworden op het gebied van lhbt-rechten, maar is geen voorstander van het homohuwelijk, aangezien het krijgen van kinderen hun grootste doel is.

Eten & drinken: Opvallend is dat Mormonen geen koffie en thee drinken, omdat zij hun lichaam niet aan verslavende stoffen mogen blootstellen. Naast deze ‘hete dranken’ zijn alcohol, drugs en sigaretten uiteraard ook verboden.

Waarom de Mormonen?

South Park-makers Trey Parker en Matt Stone hebben in interviews gezegd dat zij al hun leven lang gefascineerd zijn door het Mormoonse geloof, ‘omdat het nog zo jong is en zo Amerikaans en omdat hun verhalen zo gek zijn’. Toen ze in 2003 componist Robert Lopez ontmoetten bij diens musical Avenue Q, ontdekten ze dat ze alle drie rondliepen met het plan voor een musical over Mormonen. Te gast bij Jon Stewart in The Daily Show in 2011 zei Matt Stone: ‘Het was nooit onze bedoeling om het geloof alleen maar te bespotten. Het is ook een soort van viering van het Mormoonse geloof. Wij houden echt van Mormonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden