REPORTAGE

Hoe pakt What People Do For Money uit in financieel Zürich?

What People do For Money, dat is nu het thema van de rondreizende biënnale Manifesta. Hoe pakt dat uit in een financieel centrum als Zürich?

Kunstenaar Torbjorn Rodland gebruikte de praktijk van tandarts Danielle Heller Fontana om verontrustende foto's van het menselijk gebit te maken, die in de praktijk tentoongesteld worden. Beeld
Kunstenaar Torbjorn Rodland gebruikte de praktijk van tandarts Danielle Heller Fontana om verontrustende foto's van het menselijk gebit te maken, die in de praktijk tentoongesteld worden.Beeld

De hondentrimsalon 'Bobby' van de Belgische kunstenaar Guillaume Bijl. De Franse romancier Michel Houellebecq die zich voor de gelegenheid liet onderzoeken op zijn mogelijk goede gezondheid. Of Maurizio Cattelan, de Italiaanse kunstenaar die vijf jaar geleden de kunstwereld nog de rug had toegekeerd, maar het toch niet kan laten om voor de paralympische sportster Edith Wolf-Hunkeler een rolstoel te fabriceren die kan rijden over water.

Afgelopen week ging in Zürich de Europese Manifesta-biënnale open. Je kunt niet anders zeggen dan dat deze elfde aflevering een verrassende is, in zijn variatie en lichte opzet. Met kunstwerken op meer dan twintig locaties door de stad, de Löwenbräukunsthal aan de rand van de binnenstad, het Helmhaus in het oude centrum en een houten 'paviljoen voor reflecties' midden in de Zürichsee, waar video's en films worden vertoond bij wijn en geurige braadworst. Én met optredens in het roemruchte Cabaret Voltaire, honderd jaar geleden het geboortehuis van de dada-beweging, waar kunstenaars als Tristan Tzara, Hans Arp en Hugo Ball de officiële kunstwereld ondermijnden met nihilistische acties en optredens.

De elfde editie

De elfde editie voert je al wandelend van de ene naar de andere locatie; langs het water van de Limmat, via Friedhof Enzenbühl met zijn grote plantanen, tussen het winkelende publiek door op de Bahnhofstrasse. Een wandeltentoonstelling naar het legendarische oervoorbeeld: Chambres d'Amis in Gent (in 1986) van de even legendarische museumdirecteur Jan Hoet, waar de kunst bij particulieren thuis stond opgesteld.

De wandelopzet van deze aflevering benadrukt ook het nomadische bestaan van de biënnale zelf: elke twee jaar wisselend van plek, ergens in Europa. 22 jaar geleden werd de tweejaarlijkse tentoonstelling in Rotterdam ten doop gehouden als reactie op de nieuwe Europese binnengrenzen na de val van de Muur. Dit om de veranderde cohesie binnen het oude continent te benadrukken.

Na steden en streken als San Sebastian, Zuid-Tirol, het Spaanse Murcia, het mijngebied rond Genk en St. Petersburg is de organisatie dit jaar dus neergestreken in Zürich, hoofdstad van het geld, de bankgeheimen, horloges en koekoeksklokken. De stad die, hoewel in het hart van Europa, geen deel uitmaakt van de EU en (dus) redelijk ongeschonden uit de crisis is gekomen. Althans zo doet de stad zich graag voor. Het kapitaal rolt er over straat - letterlijk, op vier wielen. In het centrum is tussen de Maserati's, Porsches met open dak, 'vette' Mercedessen, Audi's en BMW's geen middenklasser te zien.

Hondentrimsalon Bobby, door Guillaume Bijl. Beeld
Hondentrimsalon Bobby, door Guillaume Bijl.Beeld

'What People do for Money'

Zürich is de stad waarin werk loont en waar ze dat graag etaleren. Het moet voor de Manifesta-organisatie de aanleiding zijn geweest geld en arbeid als uitgangspunt te nemen. Ook vanuit de traditie van de expositie: de organisatie stelt graag een gevoelige, eigentijdse kwestie aan de kaak. Twee jaar geleden waren dat in St. Petersburg de homo- en transgenderrechten en de artistieke vrijheid. Nu heeft de Duitse kunstenaar en gastconservator Christian Jankowski als motto gekozen 'What People do for Money'.

Want, zei Jankowski tijdens de persopening vorige week, arbeid bepaalt je bestaansrecht. Of om hem precies te citeren: 'Je beroep maakt je tot mens.' Ik werk dus ik leef, zoiets. Het pragmatisch-economische uitgangspunt zal waarschijnlijk in Zwitserland bijzonder op prijs worden gesteld. Het heeft Jankowski in elk geval doen besluiten dertig kunstenaars uit te nodigen om een 'werkrelatie' met een inwoner of instituut uit Zürich aan te gaan.

Het bracht de uitgenodigde Houellebecq ertoe zich medisch te laten keuren door een Zürichs ziekenhuis (de uitslagen van bloedanalyse, hartslagmeting en echoscopie liggen ter inzage bij de receptie). De Tsjechische kunstenaar Matyás Chochola organiseert voor studenten een workshop bij een boksschool. De Nederlandse Jennifer Tee heeft op een begraafplaats enkele kamertjes ingericht waar mensen afscheid kunnen nemen van hun overleden dierbaren. Met Afrikaanse maskers en keramische gezichtsafdrukken lijken de ruimten op de grafkelders uit het oude Egyptische Rijk. De Amerikaan Mike Bouchet verwerkte een dagopbrengst aan Zürichse poep in samengeperste blokken.

Rolstoel die over het water rijdt, door Maurizio Cattelan. Beeld Wolfgang Träger
Rolstoel die over het water rijdt, door Maurizio Cattelan.Beeld Wolfgang Träger

Lichtvoetig

Hoe lichtvoetig soms de uitwerking, het thema van deze biënnale is dus wel degelijk serieus: wat is de verdienste van arbeid in deze tijd van economische spanningen? Wat betekent een baan voor je bestaan? De lichtvoetige presentatie verraadt de hand van een kunstenaar als curator. Niet alleen in zijn keuze van kunstenaars, maar ook in de on-orthodoxe presentatie. Zo is het werk in de twee musea eenvoudig tegen bouwsteigers gehangen; zonder al te veel zwaarwichtigheid, in losse thematische verbanden.

De benadering past in de ommekeer die enkele jaren geleden al was ingezet tijdens de biënnales van Venetië en de laatste Documenta in Kassel. Namelijk: het afzweren van de good old schilderkunst, fotografie, sculptuur en film als de enige kunstdisciplines die ertoe doen en het afzweren van de daarbij behorende ernst. De Nieuwe Frisheid van Manifesta 11 is zichtbaar in de aanwezigheid van Bob Ross-achtige amateurschilderijen, papier-machékoppen van bekende kunstcritici als Hans-Ulrich Obrist en Roberta Smith. In werk dat niets met 'kunst' te maken heeft, maar alles met bijvoorbeeld archeologie, de medische wetenschap en meteorologische voorspellingen.

Intraoral no. 2, door Torbjorn Rodland Beeld Wolfgang Träger
Intraoral no. 2, door Torbjorn RodlandBeeld Wolfgang Träger

Het oude hiërarchische onderscheid tussen serieuze en minder serieuze kunst is op een democratische manier weggevaagd. De kunsthistorie, met zijn genealogische opeenvolging van stijlen, perioden en stromingen, is niet meer leidend. 'Wat maakt het ook uit', moet Jankowski hebben gedacht, en met hem de kunstenaars voor wie hij heeft gekozen. Het aanbod is divers.

Want wat te denken van de nageknutselde kleding van de Russische schrijver en vlinderkenner Vladimir Vladimirovitsj Nabokov, in miniatuurformaat? Een schilderij van Yin Xunzhi van Mona Lisa als stewardess van Swiss Air? Portretfoto's van Russische beveiligsters of schilderijen van zogenoemd '400 dollar'-personeel (hun maximale inkomen). Die gevarieerde en losse insteek leidt ertoe dat Jankowski's thematiek van arbeid en geld behapbaar blijft. En dat je zelfs Andrea Éva Györi's onderzoek naar masturbatie en orgasmes als 'werk' kan betitelen.

Manifesta had voorheen nog wel eens de neiging de situatie ter plekke iets te serieus te nemen. Natuurlijk, de economische malaise in een Belgische mijnstreek, de homofobie en het gebrek aan artistieke vrijheid in Rusland, het zijn onderwerpen die er toe doen en actueel zijn. De terugkerende vraag luidde alleen: hoe daar met een tentoonstelling stelling over in te nemen, wellicht iets te veranderen. Tentoonstellingen met een zwaar beladen maatschappelijke thematiek slaan zelden een deuk in een pakje zachte boter. Het is ook maar de vraag of Manifesta 11 de Zwitsers op andere gedachten zal brengen over de verhoudingen op het gebied van geld en banen.

Marco Schmitt's Xterminating Badges, te zien in het politiehoofdkantoor Beeld
Marco Schmitt's Xterminating Badges, te zien in het politiehoofdkantoorBeeld

Sterker nog, een expositie hebben de Zwitsers er niet voor nodig. Zürich mag dan de stad zijn van het in blinkende auto's gemobiliseerde grootkapitaal, de Zwitsers zijn ook het volk van het moderne 'schervengericht', met zijn vele referenda. Een land bovendien dat onlangs nog stemde over een landelijk minimum basisinkomen. Hoezo zou je het thema 'What People do for Money' hier willen aankaarten?

Jankowski moet zich dat hebben gerealiseerd. Hij biedt de kijker - honderd jaar na het begin van de dada - een onverwachte kijk op onze arbeidswereld, met samengeperste poepblokken, kitschschilderijen en getrimde honden; kunstwerken die veelal niet tot het domein van de Hoge Kunst behoren. Een verademing. Want laten we wel wezen: de biënnales uit het verleden, met voornamelijk werk van zwaargewichten als Cy Twombly en Hanne Darboven, waren ook niet de aantrekkelijkste. De draaglijke lichtheid van het kunstaanbod gecombineerd met een goed onderwerp, dat is wat deze Manifesta tot een heel geslaagde maakt.

The Zurich Load, geperste poep door Mike Bouchet. Beeld
The Zurich Load, geperste poep door Mike Bouchet.Beeld

Manifesta 11, Löwenbräukunst, Helmhaus, Cabaret Voltaire, Pavillon of Reflections en diverse andere locaties in Zürich, t/m 18/9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden