Internet

Hoe onopvallender de nabewerking, hoe beter

Een 'digitale' duif kost al gauw 80 euro. Dan kun je beter een echte filmen en die in je scènes plakken. Dennis Kleyn, de man die van de film Publieke werken een tijdreis maakte, over zijn trucs.

In Boedapest opgenomen stationscene voor nabewerking voor de film Publieke werkenBeeld .

Amsterdam Centraal staat in de steigers. Het Damrak is een zanderige weg met een handvol karren en koetsen, terwijl het Koninklijk Concertgebouw troont op drassig polderland. Wie niet beter weet, zou makkelijk kunnen geloven dat voor de opnamen van Publieke werken de halve hoofdstad werd verbouwd.

19de-eeuws Amsterdam figureerde al vaker in speelfilms, maar zelden zo geloofwaardig als in Publieke werken, Joram Lürsens kostuumdrama naar de gelijknamige roman van Thomas Rosenboom. Het verhaal, over de hoogmoedige vioolbouwer Vedder (Gijs Scholten van Aschat) die weigert zijn huis te verkopen om plaats te maken voor het Victoria Hotel, speelt zich niet af tegen bordkartonnen decors, maar in een overtuigende historische wereld. De gevels aan Vedders straat, de vergezichten op het bijna voltooide CS, de Prins Hendrikkade: alles klopt en leeft tot in de details.

Dezelfde scene na nabewerking: getransformeerd in Amsterdam CentraalBeeld .

Logisch dat Dennis Kleyn (1980), samen met Albert van Vuure hoofdverantwoordelijk voor de visuele effecten in de film, een lichte aarzeling voelt om te vertellen hoe het Amsterdam uit Publieke werken ontstond. Een beetje als een illusionist die twijfelt of hij zijn indrukwekkendste truc zal verraden - en toch zijn mond niet kan houden zodra hij eenmaal op stoom komt.

'Het is wel een beetje de magie vernachelen', zegt Kleyn, die één ding graag duidelijk wil hebben: valt een effect niet inhoudelijk te motiveren tegenover de regisseur, dan heeft het geen enkel geen nut en zal hij het achterwege laten. 'Dat schiftingsproces begint eigenlijk al bij het lezen van het script. Alles wat een visueel effect zou kunnen zijn, licht ik eruit. Vervolgens adviseer ik de regisseur zo veel mogelijk zaken echt te draaien. Het budget voor de effecten moet je besteden aan dingen die anders niet verwezenlijkt kunnen worden.'

Nabewerking

In het zaaltje van zijn Amsterdamse visual-effectsbedrijf Planet X FX rolt bij wijze van illustratiemateriaal steeds dezelfde opname uit Publieke werken voorbij: een stoomtrein die in het Centraal Station rond 1890 arriveert. Trein komt aan, de camera glijdt omlaag langs de wagons - en klaar. In het monumentale kader van Publieke werken lijkt het een bedrieglijk simpel shot van nog geen 8 seconden, maar het eindresultaat vergde vijf weken nabewerking.

'De opnamen van Publieke werken vonden deels plaats in Hongarije', zegt Kleyn. 'Het was bijvoorbeeld ondoenlijk om in Amsterdam Centraal te draaien, en daarom werd dit fragment gefilmd in een station in Boedapest. Daar kun je ook veel makkelijker een stoomtrein laten rijden. Dat Hongaarse station lijkt alleen helemaal niet op Amsterdam CS, dus voegden we de kenmerkende koepelconstructie achteraf toe, middels foto's die we in Amsterdam hebben genomen. En dan moest die koepel ook nog eens perspectivisch blijven kloppen met de afdalende camerabeweging.'

Op de voorgrond van het shot hing oorspronkelijk een modern Hongaars aanwijsbord. Kleyn en zijn team hebben er een ouderwets ogend Nederlands exemplaar overheen geschoven, van houtsoort tot lettertype gebaseerd op borden en platen die ze van het Spoorwegmuseum hadden gekregen. 'We hadden ook maar één stoomtrein; die hebben we voor het effect van een druk 19de-eeuws station ook nog aan een ander perron geplakt.'

Zelfs een op een paal koerende duif blijkt daar niet daadwerkelijk te hebben gezeten. 'In zo'n shot krijg je weinig cadeau. Amsterdam CS kan niet zonder duiven, vonden we, dus hebben we een duif uit een ander fragment geplukt en hiernaartoe overgeheveld. Je kunt zo'n in te voegen beest ook kant-en-klaar kopen voor 80 dollar, maar we gebruiken liever een echt gefilmde vogel dan een digitaal model. Dat je tijdens het bekijken van de opnamen een duif ziet en denkt: hé, die nemen we mee, handig voor later.'

Ingrediënten

Complete huizenblokken, zonlicht, stofpluisjes, regen en klodders duivenpoep, voor Publieke werken werd het allemaal met de computer gecreëerd. Was het juiste ingrediënt niet voorhanden, dan gingen de jongens van Planet X FX desnoods zelf op pad. Zo blijkt de blubberige poldervlakte voor het Concertgebouw oorspronkelijk een weiland bij Weesp ('Daar komt mijn compagnon Albert vaak langs met de trein') en draaide Kleyn ook materiaal op het dak van zijn bedrijf. 'In de scène waarin een stel immigranten de grenspost Castle Garden verlaat, zie je op het fort een Amerikaanse vlag wapperen. Die hebben we zelf voor twee tientjes via internet gekocht en hier op het dak gefilmd toen het waaide. Trouwens, die boom, rechts in beeld: die staat hier verderop in de straat.'

Kleyn studeerde in 2002 af aan de Filmacademie, in de richting regie. Al snel merkte hij dat hij het digitaal bijslijpen van het beeld veel leuker vond dan regisseren. Voorzichtig beginnend - computer op de eettafel, eenvoudige consumentensoftware - wist hij zich steeds verder te professionaliseren, tot hij met De scheepsjongens van Bontekoe (Steven de Jong, 2007) zijn visual-effectsdebuut maakte. 'Steven gaf ons behoorlijk wat vrijheid bij een flink aantal shots waarbij een schip in noodweer op zee vaart, en die alleen digitaal te realiseren waren. Samen met hem en de editor hebben we geanimeerde storyboards gebruikt om tot de uiteindelijke shots te komen. Dat was een prettig traject met dito resultaat, en bleek onze ingang naar meer films en grotere producties.'

Zo volgden onder meer de ijzige taferelen uit De hel van '63 (Steven de Jong, 2009) en indrukwekkende Alpen-landschappen in Diederik Ebbinges Matterhorn (2013). Mooi visitekaartjes voor Planet X FX zijn ook de laatste twee films van Alex van Warmerdam. Voor Schneider vs. Bax (2015) veegden Kleyn en co bomen, elektriciteitsmasten, snelwegen en boerderijen uit beeld om de horizon western-achtig kaal en leeg te maken. En voor de scène uit Borgman (2013) waar enkele in cement gestoken lijken in het water worden gedumpt, transformeerden ze een zwembad laag na laag tot een modderige, troebele poel. Kleyn: 'Alex wilde dat het een echte Nederlandse sloot werd. We hebben toen uitgezocht welke kleur slootwater heeft en wat voor vissen erin zwemmen. Uiteindelijk zijn we in het hoofdkantoor van de Nederlandse Vereniging voor Sportvisserij beland, waar een heel groot aquarium met zoetwatervissen staat. Daar hebben we die beesten twee uur zitten filmen om ze vervolgens in het shot te kunnen plakken.'

Kleyn houdt van de ambachtelijke aspecten van zijn werk, dat wat hem betreft veel parallellen met het kunstenaarschap heeft. 'Net als een schilder moet je vanaf nul een coherent geheel scheppen, laag voor laag. Zelf geniet ik nog het meest van de details die het echt áfmaken. Om die details te kunnen bedenken moet je, net als een kunstenaar, voortdurend goed kijken naar de wereld om je heen. Vorig jaar winter liep ik in Londen door Regent Street, een prachtige, in een curve lopende neoklassieke straat. De zon stond laag en fonkelde van de zijkant in de ramen. Erg indrukwekkend, en toen dacht ik al: ik moet dat een keer in een film gebruiken. En nu zie je dat licht in Publieke werken hard weerkaatsen op de gebouwen.'

Dennis Kleyn over:

Minoes (2001)
Regie: Vincent Bal
Visual effects supervisor: Rene Brouwer

'Naast een geslaagde film ook een heel geslaagde toepassing van visual effects. De pratende katten zijn voor die tijd in Nederland technisch behoorlijk vooruitstrevend en strak uitgevoerd. Heel dienstbaar, maar daardoor juist efficiënt.'

Sint (2010)
Regie: Dick Maas
Visual effects supervisor: Kasper Oerlemans

'Sinterklaas te paard die in volle vaart over de nachtelijke, besneeuwde Amsterdamse daken raast: het is een fraai uitgevoerd en daardoor iconische vfx-scène geworden.'

Borgman (2013)
Regie: Alex van Warmerdam
Visual effects supervisor: Dennis Kleyn

'Drie lijken dalen af naar de bodem van een troebele sloot, hun hoofden vastgegoten in emmers cement. Het shot is gebaseerd op een schilderij van Alex van Warmerdam en heeft een vreemde, morbide en in de verte humoristische esthetiek.'

Spectaculair

Publieke werken is Kleyns grootste klus tot nu toe. Buiten de zes vaste krachten van Planet X FX werkten in Amsterdam nog eens zes extra mensen mee aan de speciale visuele effecten. Daarnaast ontstond een groot deel van de visuele effecten in Hongarije: voor 180 van de bijna 500 shots die de film telt, werden de effecten door het 15 man tellende Hongaarse bedrijf Digital Apes verzorgd. Ook over die buitenlandse shots voerden Kleyn en Van Vuure de supervisie.

Waar de effecten van Publieke werken ook vandaan mogen komen, en hoe spectaculair Publieke werken ook oogt, Kleyn heeft een grote voorkeur voor visuele effecten die het verhaal zo subtiel kracht bij zetten dat ze makkelijk onopgemerkt blijven. Zo zag Kleyn op antieke foto's van het in aanbouw zijnde CS dat aan de voorgevel houten bekistingen waren aangebracht, waarschijnlijk om de ornamenten tegen weer en wind te beschermen.

'In Publieke werken loopt de bouw van het station parallel aan de ondergang van vioolbouwer Vedder. Daarom hebben wij in de eerste beelden van het station die bekistingen óók toegevoegd, terwijl geen enkel personage erop wijst en niemand uitlegt wat die houten gevallen daar doen. Later zijn de bekistingen weg en worden de ornamenten zichtbaar, en zo volgen ook de visuele effecten de voortgang van de tijd en van de plot. Maar dan wel zonder dat de toeschouwer het bewust ziet. Eerder subliminaal. Net zoals die vervreemdend kale horizon in Schneider vs. Bax.'

Hoe onopvallender, hoe beter, lijkt Kleyns devies. Toch vindt hij het leuk om de aandacht te vestigen op nog één gemakkelijk te missen detail, in een shot uit Publieke werken: enkele mannen die in de verte staan te werken op het nog niet voltooide dak van Amsterdam Centraal. 'Dat zijn de mensen die je hier bij Planet X FX achter de computers ziet zitten', zegt Kleyn. 'We hebben wat kleren van de kostuumafdeling geleend en zijn opnieuw het dak opgegaan om onszelf tegen de lucht te filmen.'

Niet dat Kleyn in elke film waaraan hij meewerkt zo'n cameo heeft. 'Maar Publieke werken is een van de grootste visual-effectfilms die ooit in Nederland zijn gemaakt - een gigantisch project waarmee we twee jaar volop bezig zijn geweest. Dus hadden we zin om dit te doen. Die film zit helemaal in ons systeem.'

Publieke werken is vanaf 10/12 in de bioscoop te zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden