Hoe nieuws zich verspreidt: bankfraude

Het nieuws: journalistenconsortium brengt 'gigantische fraude' HSBC naar buiten. Wat opvalt: kranten buiten het consortium relativeren het nieuws.

Beeld De Designpolitie

Zondag 8 februari 22.00 uur: 'Grootste lek bankgegevens ooit'

Lemonde.fr, Theguardian.com, Detijd.be, Trouw.nl, Icij.org

'Une gigantesque fraude', 'The biggest banking leak in history', 'Het grootste lek van bank-gegevens in de wereldgeschiedenis'; diverse (internationale) nieuwswebsites pakken zondagavond 22.00 uur uit met het nieuws over de fraude bij de Zwitserse tak van de Britse bank HSBC - de Swissleaks. Rekeningen zouden zijn gebruikt voor wapenhandel, handel in bloeddiamanten en grootschalige belastingontduiking.

Het nieuws is gebaseerd op bankdocumenten van HSBC over de periode 2005-07, die in 2014 in handen kwamen van Le Monde. De Franse krant deelde die informatie met zo'n zestig mediabedrijven die zijn aangesloten bij het International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ), waaronder Trouw, het Britse The Guardian en het Belgische De Tijd. Persbureaus en veel sites pikken het nieuws op een schrijven er ook over.

Maandag 9 februari: 'Bedrag hoger, dan groter uitgepakt'

Trouw

De volgende dag openen veel kranten uit het consortium met het nieuws. 'Het is voor het eerst dat journalisten wereldwijd onderzoek konden doen naar de rekeningen van meer dan 100 duizend klanten van de bank', staat op de voorpagina van Trouw over de lijst met geheime bankgegevens, die al sinds 2008 in het bezit is van de Franse autoriteiten. Verder heeft de krant een uitgebreider verhaal over de ruim honderd Nederlandse belastingplichtige klanten bij HSBC in Zwitserland en het onderzoek dat de Belastingdienst sinds 2010 naar hen doet.

'Dat de gegevens al in de handen waren van veel overheden, betekent voor ons niet dat het geen nieuws is', zegt auteur Jan Kleinnijenhuis. 'Uit ons onderzoek blijkt dat Nederland er al in september 2010 mee is begonnen en 2 miljoen euro aan boetes en naheffingen heeft opgelegd. Was dat bedrag veel hoger geweest, dan hadden we daar waarschijnlijk groter mee uitgepakt. Nu hebben we ervoor gekozen het handelen van HSBC in Zwitserland centraal te stellen op de voorpagina, en verderop in de krant de Nederlandse gevolgen verder uit te werken.'

Maandag 9 februari: 'Zo lief zijn we niet voor elkaar'

De Volkskrant, De Morgen, NRC Handelsblad

Het nieuws kwam zondagavond laat via het ANP binnen bij de Volkskrant. De krant is dan al naar de drukker, maar pagina 6 wordt nog snel aangepast. De Belgische kranten De Standaard en De Morgen, net als de Volkskrant niet aangesloten bij het consortium, hebben het nieuws groter in de krant. De Morgen zelfs op de voorpagina. Hebben zij de primeur van De Tijd (deels in handen van De Morgen-eigenaar De Persgroep) gekregen, die geen maandagkrant heeft?

'Nee, zo lief zijn we niet voor elkaar', zegt An Goovaerts van de hoofdredactie van De Morgen. 'We zagen voor tienen de aankondiging van ICIJ op Twitter en hebben de drukkerij om een half uur extra gevraagd. Toen na 22.00 uur bleek dat er veel Belgische namen bij zaten en de bedragen hoger waren dan verwacht, hebben we de voorpagina omgegooid. Jammer genoeg zitten we niet bij het consortium, maar dat is geen reden om het niet groot te brengen.'

NRC Handelsblad schrijft op economiepagina 10 over de kwestie. 'We hadden het prominenter kunnen brengen, maar op maandag is er beperkte ruimte op de economiepagina', zegt John Hoogerwaard, plaats-vervangend chef economie bij NRC. 'Voorin de krant hebben we voorrang gegeven aan het nieuws over V&D.'

Dinsdag 10 februari: 'Niet veel nieuwe inzichten'

Trouw, Het Financieele Dagblad, De Telegraaf, De Volkskrant, NRC Handelsblad

Trouw heeft op dinsdag opnieuw een groot verhaal, ditmaal over het Zwitserse bankgeheim. Het Financieele Dagblad en De Telegraaf schrijven er niets over. Verslaggeefster Yvonne Hofs van de Volkskrant schrijft op de eerste economiepagina onder andere dat de onthullingen 'niet echt nieuw' zijn. 'Schandaal lijkt opgewarmde kliek', staat erboven. 'Dat is te opiniërend gesteld', zegt chef economie Xander van Uffelen. 'Er had beter iets kunnen staan als: 'Bankschandaal om oude lijst'.'

De onthullingen bieden volgens hem'niet veel nieuwe inzichten'. 'We weten inmiddels wel hoe het zit met bankgeheimen, de jacht op zwartspaarders en wat het verschil is tussen belastingontduiking en -ontwijking.' Dat de Volkskrant niet is aangesloten bij het ICIJ speelt zeker ook een rol, zegt Van Uffelen. 'Als je iets als eerste kunt brengen, dan maak je daar meer ruimte voor.'

NRC heeft net als de Volkskrant een verhaal op de economiepagina. 'Zonder de primaire bronnen speel je automatisch tweede viool', zegt Hoogerwaard. 'De Nederlandse invalshoek bleek bovendien zeer marginaal. Wat we al wisten - dat je in Zwitserland terecht kon voor belastingontduiking - is alleen verder ingekleurd met fijne details over aansprekende individuen. Reden om er toch op terug te komen in een achtergrondstuk.' Hij erkent ook dat het niet deel uitmaken van het consortium invloed heeft op de presentatie ervan. 'Over het algemeen werkt het wel zo in de journalistiek: iets wat je zelf hebt ontdekt, wordt eerder belangrijk gevonden', zegt hij. 'De voorpagina van NRC van maandag is zelden de voorpagina van de Volkskrant van dinsdag.'

Dinsdag 10 februari: Vijf dagen voorpagina

The Financial Times, The Guardian, Le Monde, The Guardian

Hetzelfde doet zich voor in Engeland en Frankrijk: media die zijn aangesloten bij het ICIJ schrijven veelvuldig over de 'the biggest banking leak in history'. The Guardian doet dat voor de tweede dag op rij op de voorpagina (en zal dat de volgende drie dagen weer doen), terwijl The Financial Times pas op pagina 12 het nieuws brengt, op pagina 6 staat het redactioneel commentaar erover. LeMonde zet het nieuws op de voorpagina (net als de dag erna), Le Figaro op pagina 19. Journaliste Anne de Guigné van Le Figaro wil niet on the record reageren.

Woensdag 11 - donderdag 12 februari: 'Eigen afweging nieuwswaarde'

Trouw

Als enige krant in Nederland publiceert Trouw vier dagen na de onthullingen nog steeds over het handelen van HSBC. Heeft dat te maken met deelname aan het ICIJ? 'Zonder toegang tot die de data van ICIJ hadden we er niet zo uitgebreid over kunnen publiceren', zegt Kleinnijenhuis van Trouw. 'Maar we maken onze eigen afweging waar het gaat om nieuwswaarde.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden