Hoe Nederland omgaat met spiritualiteit: vooral niet zweverig en 'what's in it for me?'

De Maand van de Spiritualiteit zit er bijna op, zondag wordt het Beste Spirituele Boek gekozen. Hoe groot is de markt voor zulke boeken in Nederland eigenlijk?

Beeld Tzenko Stoyanov

Een leraar die zijn spirituele boeken in zijn slaapkamer zet, om gasten niet in zijn woonkamer met zweverigheid te confronteren. Een schrijfster die de publicatie van haar boek over spiritualiteit met spanning tegemoet ziet, omdat ze vreest daarna door collega's minder serieus te worden genomen. Een uitgeefster van een spiritueel boekenfonds die beklemtoont vooral 'niets met zweverigheid' te maken te hebben.

Spiritualiteit mag dan breed geaccepteerd zijn, getuige het aanbod in boekwinkels en de nu lopende 'Maand van de Spiritualiteit', maar de Nederlandse voorkeur gaat wel uit naar een nuchtere benadering ervan. Met de definitie van Van Dale, waarin 'de gedachte dat de individuele geest na de dood met de nog levenden in contact kan treden' figureert, is minder affiniteit.

De moderne geïnteresseerden, zo constateren uitgevers van spirituele boeken, gaat het niet zozeer om het ongrijpbare als wel om what's in it for me: boeken die helpen bij de persoonlijke ontwikkeling en bij het dragelijk maken van het dagelijks leven.

Here to stay

Voor esoterische klassiekers als Een cursus in wonderen of Ontembare vrouw, of moderne varianten, bestaat wel belangstelling, maar die is minder groot. Of zoals Gonnie Mulder, verantwoordelijk voor het spirituele Altamira-fonds bij uitgeverij Gottmer, het uitlegt: 'Bij ons verschijnt al jarenlang een hardcore-spiritueel boek als Ontembare vrouw. Dat verhaal, waarin aan de hand van sprookjes en mythes verteld wordt over de kracht van vrouwen, is geliefd bij een oudere doelgroep. Maar tegenwoordig is er ook een groeiende groep jongere vrouwen die naast gezond eten en hun telefoon wegleggen, iets aan zingeving wil doen. Voor hen is een boek als Unplug, waarin je wordt gestimuleerd een paar keer per dag de tijd te nemen om je af te vragen: hoe gaat deze dag eigenlijk? Dat boek ziet er ook mooi uit. We hebben er al vijfduizend van verkocht. Niet zoveel als kookboeken, maar toch behoorlijk goed.'

Al even praktisch als dit 'snelle meditatie'-boek is Steeds leuker, een van de spirituele bestsellers van het moment. De jonge auteur Jelle Hermus overlaadt lezers met tips. 'Schrap de ellende en ontdek de route naar een leuker leven', luidt een van zijn blijmoedige adviezen. Zijn uitgever, Kosmos, is niet in esoterische titels geïnteresseerd, maar des te meer in dit soort spirituele boeken dat vooral een jonger publiek bereikt.

De belangstelling van deze doelgroep is geen modegril, meent Martine Litjens, bij Kosmos verantwoordelijk voor spiritualiteit: 'Voordat Happinez (in 2003 opgezet spiritueel tijdschrift) een succes werd, was spiritualiteit vooral een onderwerp waarin een relatief kleine, specifieke groep van 40- en 50-plussers geïnteresseerd was. Door Happinez is het breed geaccepteerd geraakt onder 30-plussers en het is here to stay.'

De kracht van stilte - Kankyo Tannier

Definitieprobleem

Hoe groot de markt voor spirituele boeken is, valt niet goed vast te stellen. In de boekenbranche wordt gewerkt met NUR-codes - labels die door uitgevers aan boeken worden gegeven. De code voor 'spiritualiteit' is ondergebracht bij esoterie - een voor veel uitgevers afschrikwekkende term, al was het maar vanwege de letterlijke betekenis van dat begrip ('moeilijk doorgrondbaar'). Wie een breed publiek wil bereiken, zal zijn boek er niet onder willen scharen.

Afgaand op de officiële cijfers is er zelfs sprake van stagnatie. In 2013 was esoterie met 6,5 miljoen euro groter dan in 2017 (5,8 miljoen euro). Maar die stilstand staat haaks op de ervaringen van uitgevers, auteurs en boekhandelaren - zij zien spiritualiteit al jarenlang in belang toenemen. Om een groot publiek te bereiken, krijgen spirituele boeken alleen een ander label, zoals 'gezondheid' of 'psychologie'. Het aantal spirituele titels is dus aanzienlijk groter dan de NUR-codes aangeven.

Het definitieprobleem doet zich bij meer categorieën voor, zegt een woordvoerder van boekenpropagandaclub CPNB, 'maar helemaal op dit terrein'. Ook hij meent dat er van een groeiende belangstelling sprake is.

Gewoon God - Philip Troost

'We beleven de RTL-isering van de spiritualiteit', zegt schrijfster-filosoof Stine Jensen, overigens zonder enige neerbuigendheid in haar stem. In haar boek Go East beschreef ze haar eigen zoektocht op dit vlak. 'Zo veel mensen lijden nu aan burn-out en gaan gebukt onder stress. Daardoor is het heel gewoon geworden iets te doen aan de verbinding tussen lichaam en geest. Vroeger was het vooral iets voor huisvrouwen met te veel tijd, tegenwoordig tref je ook veel mannen op yogamatjes aan.' Uitgevers spelen daarop in: 'Ze zoeken, zoals het in die kringen heet, haakjes om mee te liften op trends als gezond eten en yoga', constateert ze.

Viel in de jaren negentig spiritueel nog samen met 'New Age', een verzamelnaam voor al het esoterische, inmiddels 'is de term veel breder geworden', meent Jensen, verwijzend naar het boek The Easternization of the West van de Britse socioloog Colin Campbell. Die deelt het westerse enthousiasme voor oosterse wijsheid op in drie golven. De eerste was in de jaren zestig, 'met de hippies, Woodstock en the Beatles'. Een tweede golf volgde in de jaren negentig, onder meer met de populaire, maar ook verguisde bestseller De Celestijnse belofte (uit 1993; 20 miljoen boeken verkocht wereldwijd), waarin het paradijs op aarde over duizend jaar werd voorspeld. Jensen: 'Daar werd destijds vrij laatdunkend over gedaan, als een boek voor vrouwen met pendels. Ik deed daar eerlijk gezegd ook aan mee.'

De kracht van betekenis - Emily Esfahani Smith

Zweverig

Is dat soort scepsis verleden tijd, nu we de Derde Golf beleven? Jensen twijfelt. Het viel haar op dat een voorname aanprijzing van haar boek Go East was dat het 'zo nuchter' was. Een 'aparte toevoeging', noemt ze dat, voortkomend uit de 'sterke wens om beide benen op de grond te houden' in dit land: 'Terwijl in mijn ogen echte filosofie, het bestuderen van teksten van bijvoorbeeld Heidegger, een stuk zweveriger is'.

Bij de vooral op de wetenschap gefundeerde uitgeverij Boom wordt niettemin nog altijd gewaakt voor iedere vorm van zweverigheid. 'Het moet wel wetenschappelijk verantwoord blijven', luidt het credo van fondsredacteur Suzanne Batelaan. Boom heeft een reputatie van degelijkheid onder professionals, maar wil de groeiende markt voor spiritualiteit niet aan zich voorbij laten gaan. Dus kwam Batelaan uit bij een auteur als de neurowetenschapper Michiel van Elk, die in het (met vijf sterren in de Volkskrant bekroonde) boek Extase luchtig, maar wel wetenschappelijk verantwoord beschrijft hoe het iedereen is gegeven God te kunnen ervaren.

Ook het van oorsprong boeddhistische mindfulness, een training in bewustzijn, past voor Batelaan bij haar uitgeverij: 'Want de bewijzen van effectiviteit zijn door wetenschappers geleverd'. Wel vindt ze het overaanbod op dit vlak vermoeiend worden: 'Mindfulness voor mensen met een overbeet, mindfulness voor mensen met een SUV, het houdt maar niet op'. En het volgende hot topic, ook van oosterse origine, dient zich alweer aan: 'Nu is compassie helemaal in aan het raken'.

Steeds leuker - Jelle Hermus

Christendom herontdekt

Dat het boeddhisme vooral als bron fungeert, komt volgens haar doordat het 'meer dan christelijke religies rust biedt en los staat van dogma's. Het katholicisme is in dat opzicht voor veel mensen minder aantrekkelijk.' Ook signaleert ze een zekere 'geluksmoeheid'. Tegen alle tips voor een 'steeds leuker' leven komen sommige psychologen in het geweer. Die vinden dat alle nadruk op geluk zoeken juist contraproductief is. 'Iemand als psycholoog Martin Appelo betoogt in zijn boek Leren lijden dat al dat zoeken naar geluk je niet helpt, maar je juist ongelukkiger maakt.'

Praktische tips, spirituele zoektochten, boeddhistische inspiratie, wetenschappelijk tegengeluid - de markt voor spirituele boeken mag dan onmeetbaar zijn, divers is zij in elk geval. Zeker nu naast het boeddhisme ook het christendom als inspiratiebron wordt herontdekt. Zo komt oud-Volkskrantjournalist Yvonne Zonderop binnenkort met Los van God, een zoektocht naar wat de moderne betekenis van onze christelijke wortels kan zijn. En Inez van Oord, die als hoofdredacteur van Happinez een belangrijke bijdrage aan de doorbraak van spiritualiteit heeft geleverd, publiceerde onlangs Rebible, een onderzoek naar nieuwe manieren om tegen de oude Bijbelverhalen aan te kijken. 'Waarom omarmen we Boeddha als een teddybeer en laten we Jezus links liggen?', zo vroeg ze zich af. Rebible is genomineerd als 'Beste Spirituele Boek' van 2018.

In het oranjeochtendlicht - Nina Riggs

Over de interesse voor praktische levenstips bij een jonger publiek wil Van Oord niet denigrerend doen, maar ze merkt wel op: 'Spiritualiteit lijkt soms een hapklaar onderwerpje te worden dat steeds dichter bij psychologie komt te staan: hoe word ik gelukkig, hoe maak ik de juiste keuze? Voordat je het weet vergeten we de oorsprong, de essentie van spiritualiteit. Die komt van de wijze leraren, van Jezus tot Boeddha, die vertelden over een stille plek in jezelf waar de wereld buitengesloten is.'

De angst voor zweverigheid is Van Oord geheel voorbij. 'Toen ik in 2003 met Happinez begon, kreeg ik het verwijt: 'Je bent Jomanda toch niet'. Maar wat is nu eigenlijk zweverig? Staat iemand die alleen maar met zijn werk bezig is soms stevig in het bestaan? Dat denk ik toch niet.' Is zweverig niet vooral niet-wetenschappelijk? 'Maar de grootste gebeurtenissen in ons leven zijn niet-wetenschappelijk, denk maar aan liefde, geboorte, dood. Ons leven draait om gevoelens die onmeetbaar zijn.'

In een door data gedomineerde wereld ziet zij een grote toekomst voor spiritualiteit en 'alles wat niet te meten is. Hoe groter de wereld van data wordt, des te meer belangstelling er zal komen voor kunst, muziek, theater, prachtige boeken, alles wat met inspiratie te maken heeft. Mythische verhalen zijn zo welkom in een wereld vol algoritmen en dataverwerking.'

Rebible - Inez van Oord
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.