RecensieJohn Constable

Hoe minder tijd John Constable had, hoe beter zijn schilderijen, bevestigt het Teylers Museum ★★★★★

De fijne overzichtstentoonstelling toont Constables haarscherpe observatievermogen.

Landschap met windmolen bij Brighton (1824) Beeld Collectie Victoria and Albert Museum, Londen (schenking van Isabel Constable, 1888)

John Constable (1776-1837) floreerde onder tijdsdruk. Hoe sneller de Britse landschapsschilder werkte, hoe beter het resultaat. Constables studies in olieverf getuigen van een vanzelfsprekendheid die zijn grondig voorbereide eindproducten soms ontberen. Wanneer Constable geen tijd had voor heroverwegingen, zo bevestigt de Constable-tentoonstelling in Teylers Museum in Haarlem, won zijn werk aan levendigheid.

Het is het eerste Constable-overzicht in Nederland, wat enigszins verbaast gezien Constables grote schatplichtigheid aan de Hollandse meesters, en direct een erg fijne. De tentoonstelling bestaat voor een groot deel uit bruiklenen uit de verzameling van de Canadese mediamagnaat David Thomson, eigenaar van ’s werelds grootste collectie Constables. Het is een goede expositie, geen grootschalige. De beperkte zaalomvang van Teylers, nog eens extra ingeperkt door coronamaatregelen, dwong het museum zich te concentreren op Constables werk op klein en middenformaat, dat, als gezegd, zijn beste is.

De baai van Weymouth, (1816)Beeld Collectie Victoria and Albert Museum, Londen (schenking van Isabel Constable, 1888)

Het toont de omgeving waar Constable opgroeide en waar hij steeds naar terugkeerde: het plaatsje East-Bergholt in Suffolk, Oost-Engeland, een gebied herkenbaar aan zijn glooiende velden en zon-gevlekte paadjes; de toerisme-branche heeft het inmiddels omgedoopt tot Constable country, zo zijn ze. Soms zijn de plekken erop een op een verbonden met Constables leven, zoals het uitzicht uit het ouderlijk huis of het gebedshuis waarJohn ter kerke ging, soms wat losser, zoals de vele weiden en watermolens die hij vereeuwigde tijdens sketching trips. Constable tekende en schilderde ter plaatse. Lang voordat en plein air schilderen in zwang raakte trok hij erop uit met varkensblaasjes gevuld met verf, waarbij hij een bijzondere aandacht aan de dag legde voor de vliedende aspecten van zijn onderwerpen: het licht, de lucht, de wolken, vooral die laatste.

Zijn succes kwam traag. Hij was de vijftig al gepasseerd toen die oude pruiken van de Royal Academy hem eindelijk als volwaardig lid accepteerden, maar na zijn dood werd hij een voorbeeld voor vernieuwingsgezinde Franse schilders. De romantische kunstenaar Eugène Delacroix, bijvoorbeeld, gooide de achtergrond van een van zijn beroemdste salonstukken compleet om nadat hij Constables werk in het echt had gezien.

In Teylers zie je wat die Fransen zo aantrok in Constable: een mix van onbevangenheid, opmerkzaamheid en warsheid van schilderkunstige stoplappen. Iedere schets is een exacte weergave van wat Constable op een bepaald moment op een bepaalde plek aantrof. En dus varieert op het rijtje zeegezichten dat hij maakte aan de stranden bij Osmington en Brigthon de kleur van de zee van modderig bruin tot vuilniszak-grijs tot azuurblauw, en is er op diezelfde zeegezichten geen wolkenpartij te vinden die identiek is – nogal een verschil met de ‘toneeldoeken’ die zijn tijdgenoten er op straf tempo uit ramden. Jazeker, Constables landschappen verraden een romantisch, misschien zelfs melancholiek temperament, maar de emotie gaat altijd gehuld in de flonkerende mantel van het meesterschap: haarscherp observatievermogen, zinsbegoochelende kunde.

Het strand van Brighton (1824)Beeld Collectie Victoria and Albert Museum, Londen (schenking van Isabel Constable, 1888)

De opmerkzaamheid grenst soms aan het onvoorstelbare. Hoe is het mogelijk, vraag je je af kijkend naar een stormachtig zeegezicht bij  Weymouth, dat Constable én oog had voor de kleur van een zanderige bodem die door troebel water schijnt, én de juiste tinten op z’n kwast kreeg om dat effect te vangen, en dat alles voor het moment voorbij was, wat snel moet zijn geweest? Niet, wellicht. Ik bedoel: het effect was er misschien niet voor Constable het schilderde: het ontstond onder zijn handen. Immers, als het schilderij genoeg overtuigt, gaat de natuur vanzelf zijn best doen om erop te lijken.

Wie een indruk wil krijgen hoe fris Constables werk afstak bij de landschappen van tijdgenoten, doet er goed aan om na zijn bezoek nog even de vroeg-19de-eeuwse Hollanders in de vaste collectie op te zoeken. Romantici als Koekoek en Schelfhout waren  prima schilders, maar na een uurtje met Constable oogt hun werk wat vlak en formule-matig, als was de geest van tv-schilder Bob Ross er met terugwerkende kracht vaardig over geworden. Er blijkt een groter aandeel ‘toneeldoek’ in te zitten dan je voor mogelijk hield. Het was precies dat kunstmatige waar Constable mee afrekende.

John Constable, Teylers Museum Haarlem. T/m 31/1. 

John Constable: Licht, lucht en landschap, €24,95, Uitgeverij Thoth, paperback, 240 pagina’s

Nederlands met een twist

John Constable was een groot liefhebber van de Hollandse meesters: Ruisdael, Rembrandt en Anthonie Waterloo. Hij verzamelde hun grafiek en kopieerde de originelen. Hij bezat negen etsen Rembrandt en het complete grafische oeuvre van Waterloo. Als docent aan de Royal Academy leende hij in 1830 van de Londense Dulwich Gallery Ruisdaels Landschap met windmolens (1628/29), zodat zijn studenten het konden kopiëren. Zelf produceerde hij bij die gelegenheid ook een kopie die, zo kunnen we in de expositie vaststellen, lijkt als twee druppels water op het origineel. Tijdens de voorbereiding van de tentoonstelling werd in deze context een kunsthistorische ontdekking gedaan: een Constable-tekening in grafiet van een huisje aan het water bleek een kopie naar Waterloo. Honderd procent identiek zijn de werken trouwens niet: geheel in lijn met zijn eigen smaak voegde Constable wolken en een stortbui toe aan Waterloo’s origineel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden