BeschouwingTheater over het klimaat

Hoe maak je theater van een weinig theatraal onderwerp als het klimaat?

Beeld Aart-Jan Venema

Dit theaterseizoen namen verschillende makers de klimaatcrisis als onderwerp voor hun voorstellingen. Hoe maak je zo’n groot en ongrijpbaar onderwerp aantrekkelijk op het toneel? 

Vincent Rietveld speelde vorig seizoen de vermakelijke toneelsatire Vincent Rietveld gaat voor de Louis d’Or. Met alles wat hij had stortte de acteur van De Warme Winkel zich op een ronkende versie van de monoloog De wereldverbeteraar van Thomas Bernhard. Een professor schreef ooit een prijswinnend traktaat ter verbetering van de wereld, nu is hij oud en verbitterd en horen we een hartstochtelijke tirade tegen de wereld, de mensheid, alles.  

Opzichtiger werd er zelden naar een acteerprijs gehengeld. Maar dan, na een kwartiertje van misschien iets té eng ingeleefd spel, wordt Rietveld ruw onderbroken door vijf jonge acteurs. Ging hij die ijdele oudewittemannenmonoloog nou echt helemaal doen, vroeg de jongere generatie zich af. Moest theater niet gaan over onderwerpen die er nu toe doen? Zoals, ach, laten we eens wat noemen, het klimaat?

Oké, maar hoe dan? Hoe behandel je zo’n megagroot, abstract en complex onderwerp op toneel? En trouwens, riposteerde Rietveld, ging De wereldverbeteraar daar niet óók over? Hierop ontstond een discussie tussen twee generaties. Over cynisme versus idealisme, individualisme versus gemeenschapszin. Een oplossing kwam er niet.

De voorstelling van Rietveld markeerde, blijkt nu, een keerpunt in het Nederlandse theater. Vele theatermakers (en choreografen) houden zich dit seizoen bezig met de klimaatcrisis. Logisch misschien, als onderwerp is het onontkoombaar in deze tijden van Greta Thunberg, klimaatakkoord en demonstraties. 

Dat roept de vraag op: wat willen die theatermakers bereiken bij het publiek? Dat het direct na de voorstelling de straat op gaat met spandoeken? 

‘Theater is geen plek voor activisme’, zegt Eric de Vroedt (47), regisseur en artistiek leider van Het Nationale Theater, van wie onlangs het klimaatstuk The Children in première ging. ‘Dat klinkt misschien gek uit de mond van de regisseur die het altijd heeft over engagement. Maar ik zie engagement meer als worstelen met ideeën. Theater is voor mij de plek voor dilemma, voor moeilijkheden, voor het op elkaar laten klappen van tegengestelde visies.’

Dat is precies wat er gebeurt in The Children, geschreven door de Engelse Lucy Kirkwood (35). Het stuk ging in 2016 in Londen in première en werd bejubeld als het eerste moderne well-made play met een klimaatramp als achtergrond.

Kirkwood wilde de klimaatproblematiek al veel langer in haar in haar werk incorporeren, maar het lukte haar niet om er een goed verhaal van te maken. In de Britse pers noemde ze het ‘een onmogelijk onderwerp, ondramatisch en veel te abstract’. Uiteindelijk was het de kernramp in Fukushima in 2013 die haar inspireerde, in het bijzonder een bericht dat een groep gepensioneerde werknemers van de kerncentrale zich met gevaar voor eigen leven had opgegeven voor herstelwerkzaamheden. Kijk, dat was een verhaal.

In The Children krijgt een bejaard echtpaar bezoek van een oude vriendin. Alle drie werkten ooit als kernfysicus op een kerncentrale. Na een wereldschokkende ramp heeft het stel zich teruggetrokken in hun buitenhuis. De vriendin komt hen confronteren met de consequenties van hun ambities, de schuldvraag en het probleem van de verantwoordelijkheid. Wie ruimt de rommel op?

In die laatste vraag zit volgens De Vroedt de crux. Het stuk gaat niet letterlijk over spaarlampen of CO2-uitstoot en evenmin over de discussie rond kernenergie. Nee, het gaat over een veel essentiëlere vraag: wie is er in staat over zijn eigen ego of blindheid heen te stappen, om te redden wat er te redden valt van deze wereld?

Ook theatermaker Anoek Nuyens (35) is blij met deze aandacht voor het klimaatprobleem in het theater. Ze hoopt dat dit een teken is van een mentaliteitsverandering. Zelf is ze al langer bezig met onderwerpen als duurzaamheid, natuur en klimaat. In 2017 maakte ze met Rebekka de Wit Tenzij je een beter plan hebt, een theatraal essay waarin beiden zich hardop afvroegen hoe dat samengaat, theater en klimaat. ‘Hoe verhoud je je als jonge theatermaker tot het feit dat we met zijn allen onze planeet aan het verwoesten zijn?’

De Zaak Shell, dat Nuyens en De Wit nu samen maken, is het vervolg daarop. Onlangs heeft Milieudefensie een proces aangespannen tegen het Brits-Nederlandse oliebedrijf, omdat het jarenlang olie heeft opgepompt en zo willens en wetens de klimaatverandering heeft bevorderd. De voorstelling blikt vooruit op dit rechtbankdrama. De première is pas najaar 2020, maar in de tussentijd spelen ze met enige regelmaat openbare repetities. ‘Pre-enactments’ noemen ze die, oefeningen voor een toekomstige rechtszaak.

Tijdens een van die repetities sprak acteur Jaap Spijkers de stem van Shell uit, een monoloog geïnspireerd op mediaoptredens, toespraken en andere citaten van Shell. Die begint zo: ‘Zal ik het maar gewoon zeggen...? U vindt mij een klootzak. Een geldwolf. Een bedreiging voor uw bestaan. Voor dat van uw kinderen en uw toekomstige kleinkinderen.’ Waarna hij begint over de film A Climate of Concern, dertig jaar geleden door Shell zelf uitgebracht om de mensen bewust te maken van de klimaatverandering. Milieudefensie voert die film nu juist aan als het bewijs dat Shell het al die tijd heeft geweten, maar niks deed, en hielp ook maar gelijk de hashtag #Shellknew de wereld in. De verdediging van Shell is dat we het allemáál wisten, maar dat iedereen vrolijk doorging met tanken.

‘Ik begrijp Shell wel’, zegt Nuyens. ‘Dat is het probleem. Ik begrijp ze heel goed als ze zeggen dat ze slechts voldoen aan de vraag en de schuld bij de consument leggen. Het is de beste verdediging. Ze schuiven de verantwoordelijkheid af, maar is dat wel terecht? 

‘Onze voorstelling begon met het zoeken naar een weerwoord van de consument tegen Shell. Maar toen we ons in de consument gingen verdiepen, kwamen we ook uit bij de rol van de overheid en die van de burger en de media. Voor al deze partijen schrijven we pleidooien om het dilemma in kaart te brengen.’

Uiteindelijk gaat het bij Nuyens net als bij De Vroedt over verder kijken dan de verantwoordelijkheidsvraag. We kunnen nog jaren over de schuldvraag blijven discussiëren, maar wat gaan we er echt aan doen? En tegen welke prijs?

Daar kan je somber van worden, zoals De Vroedt merkte tijdens het maken van The Children. ‘De oplossing druist in tegen alles waar de mens voor staat, zijn ambitie, zijn behoefte aan groei. Ik weet oprecht niet hoe we ooit in staat zullen zijn met minder te leven.’

Toch zien we steeds meer wereldverbeteraars opstaan. Niet zelden zijn dat jongeren. Ondanks alle haat die het ze oplevert van andersdenkenden, proberen ze iets te veranderen. Naast de alomtegenwoordige Greta Thunberg steekt ook de Amerikaanse tiener Jayden Foytlin haar nek uit. Onwaarschijnlijker misschien nog wel, omdat ze dat doet vanuit haar woonplaats Rayne in de oliestaat Louisiana. In 2016 overstroomde haar huis. Klimaatverandering veroorzaakte de storm die de schade teweegbracht. Met een groep gelijkgestemden, allemaal onder de 21, klaagt ze nu de Amerikaanse regering aan.

De Haagse theatergroep Firma MES vertelt dit seizoen het waargebeurde verhaal van Jayden in de voorstelling The Biggest Lawsuit on the Planet, geregisseerd door Thomas Schoots (34).

Ook Schoots herhaalt het nog eens: ‘Enkel een boodschap over het klimaat, dat is niet zo interessant op het toneel.’ Daarom ging de groep samen met Jelmer Mommers, klimaatjournalist en schrijver van het boek Hoe gaan we dit uitleggen, vanuit hun behoefte om het over het klimaat te hebben, op zoek naar het kleine, persoonlijke verhaal, dat de problematiek invoelbaar maakt. Dat vonden ze in Jayden.

Het precaire is dat Jayden actievoert vanuit een staat waar een groot deel van de bevolking zijn salaris verdient in de olie-industrie. Nota bene haar eigen vader werkte voor BP. Ouders van vriendinnen werden woedend toen ze hoorden waar het meisje mee bezig is, en hebben hun dochters gedwongen de vriendschap met Jayden te verbreken. Anderen beschuldigen de moeder van kindermisbruik. De rol van de wereldverbeteraar vergt kennelijk een hoge tolerantie voor eenzaamheid, zoals ook Thomas Bernhard al constateerde.

Schoots: ‘Wij willen dit verhaal vertellen om iets te zeggen over hoe moeilijk het is om te blijven geloven in een doel, om te blijven vechten voor iets dat veel groter is dan jijzelf. Over wat dat met iemand doet. Maar ook over de kracht die je kan putten uit het vinden van gelijkgestemden.’

Het gaat de theatermakers dus niet om het verkondigen van doemscenario’s of het aanwijzen van schuldigen. Er wordt niet met vingertjes gewezen, zeggen ze allemaal. Waar het volgens hen wel over gaat is de vraag: hoe straks te leven, in onmogelijke tijden? Met onszelf, maar evengoed met al die anderen. Hun klimaatdrama bestaat uit ‘oefeningen voor de toekomst’, zoals Nuyens het noemt. Theater als pre-enactment

Klimaatneutraal theatermaken

Hoewel Eric de Vroedt het toneel zelf geen plek vindt voor activisme, geldt dat voor hem niet voor de andere plekken in het theater. De artistiek leider van Het Nationale Theater greep The Children aan om – net als meer theaters – het activisme binnen zijn organisatie te vergroten. Zo deed de groep mee aan de klimaatstaking en is begonnen om de eigen voetafdruk te reduceren. Vooral de (oude) gebouwen van de groep produceren veel CO2. Zo kijken ze naar de mogelijkheid om de warmte van al die theaterlampen te hergebruiken. Ook is er gekeken naar de scenografie van de voorstelling. Zo wordt voor een regenbui geen water verspild, maar rijst (her)gebruikt. Ook ‘het huisje’ op toneel is van duurzaam materiaal dat hergebruikt kan worden in latere voorstellingen.

The Children, van Lucy Kirkwood door Het Nationale Theater, regie Eric de Vroedt. Nog op tournee t/m 26/12

De Zaak Shell, van Anoek Nuyens en Rebekka de Wit. Première: najaar 2020.

The Biggest Lawsuit On The Planet, van Firma MES, regie Thomas Schoots. Première: 14/3, Den Haag. Daarna tournee t/m 28/5.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden