Interview De ware Merkel

Hoe maak je theater over ‘zo’n beetje de meest on-sexy, on-operateske figuur die er bestaat’?

Theatercollectief Nineties Productions maakt een voorstelling over Angela Merkel. Op welke momenten kwam volgens hen de ware Merkel naar boven? 

Angela Merkel Beeld Getty Images

Merkel in de sauna

Angela Merkel in de sauna. Nee, daar zijn geen beelden van, maar het is de favoriete anekdote over Merkel van acteur en theatermaker Benjamin Moen (30). Moen was geraakt door het verhaal dat de latere Duitse bondskanselier Merkel op 9 november 1989 zoals iedere donderdagavond gewoon met een vriendin naar de sauna ging. Ook al viel die avond in Berlijn de DDR in brokstukken uiteen, en togen massa’s Oost-Duitsers hun vrijheid tegemoet, Merkel deed niets. Oost- en West-Berlijners dronken, feestten en vielen elkaar huilend in de armen, maar Merkel bezocht de sauna. En hoewel deze mythe later door haarzelf is bijgesteld – ná haar saunabezoek heeft ze alsnog meegefeest op de ruïnen van de Muur, illustreert dit volgens Moen haar belangrijkste karaktereigenschap. ‘Ze nam geen overhaast besluit, deed niets impulsiefs en hield stug vast aan haar vertrouwde donderdagavondroutine’, zegt hij, terwijl Rebekka Wörmann (38, haar en kostuums) zijn haar toupeert, om het straks als een bolle gladde kap om zijn hoofd te kunnen vouwen. Want Moen speelt Merkel op toneel, en hij krijgt van Wörmann alvast die ‘helm van kleurloos haar’ aangemeten.

Angela Merkel (rechts)op een universitaire zomerschool voor scheikunde in Polen. Beeld AFP

Dat beeld van Merkel in de sauna, de suggestie van kalmte die ervan uitgaat, illustreert volgens hem de stoïcijnse, weloverwogen manier waarop ze tot besluiten komt. ‘Ze laat zich niet meevoeren door emoties, laat eerst de feiten en cijfers op zich inwerken, denkt na over mogelijke uitkomsten en komt daarna pas met een besluit. Dat trage tempo is verfrissend en noodzakelijk, in deze schreeuwerige tijd.’ Halverwege de voorstelling, als Merkel in de zomer van 2015 op het dieptepunt van de vluchtelingencrisis voor de grootste uitdaging in haar carrière staat, laten de makers haar in een droom terugkeren naar die sauna, haar ‘mentale zentempel’, aldus regisseur Floor Houwink ten Cate (31), waar ze rustig nadenkt over een oplossing.

De ‘Wir schaffen das’-speech

Hoe maak je theater over ‘zo’n beetje de meest on-sexy, on-operateske figuur die er bestaat’? Houwink ten Cate wilde het per se weten. ‘Ze is bepaald geen theatraal type, nee, maar ik vind haar te gek. Ik wil de grijze muis Merkel de vloer op knallen en van haar een popicoon maken.’ Het liefst wilde Houwink ten Cate het hele leven van Merkel op toneel brengen in een zes uur durende biografische opera. Maar dat gaat natuurlijk niet, dus is de voorstelling, in haar woorden, nu ‘een metamockumentaire over de makers van de opera’. 

In de voorstelling vragen de makers zich af: hoe wordt zo’n onopvallend meisje uit de DDR de machtigste vrouw ter wereld? Waarom wilde ze dat? En wie is eigenlijk de mens-Merkel? Met een paar collega’s toog Houwink ten Cate naar Berlijn en Templin, de stad waar Merkel opgroeide. Ze bevoelde de deurklink van haar ouderlijk huis, hing rond in de straat waar Merkel nu woont, postte uren bij de Bundestag, in de hoop op een ontmoeting. ‘Ik zou haar twee dingen willen vragen. Eén: ben je een idealist of gewoon een doorgewinterde machtspolitica? En twee: is het het allemaal waard geweest?’

In het hart van de voorstelling verwerken de makers Merkels mogelijke angsten en zorgen in een lange hallucinatoire scène die ze de ‘Wir schaffen das’-opera noemen. Die is vormgegeven als een nachtmerrie van de geplaagde bondskanselier, waarin uiteindelijk Europa (gespeeld door Yannick Noomen) stervend opkomt.

Want Merkel staat voor de makers symbool voor een democratisch, verenigd Europa. Dat Europa staat onder druk, en Merkel heeft haar vertrek aangekondigd. Dus wat nu? Die vraag willen ze in de voorstelling beantwoorden aan de hand van hun eigen politieke wensen en idealen: wat willen ze van Europa? Wat verlangen ze van politieke leiders? Houwink ten Cate noemt de productie daarom ‘een zelfportret met Merkel als spiegel.’

‘Als ik me afvraag: wat voor leider wens ik me? Dan is dat iemand die – wanneer dat nodig is – onvervalst idealistisch durft te zijn, die vertrouwen uitstraalt in de democratie en de rechtstaat, die empathisch is, en boven het opportunistische en partijpolitieke belang kan uitstijgen. Precies wat Merkel deed in die persconferentie in 2015 , toen ze simpelweg zei: wij gaan deze mensen opvangen, want dat is onze plicht, en het gaat lukken. Wir schaffen das. Dat was zo keihard nodig, een menselijk geluid midden in die zieke crisis. Ik was tot tranen toe geroerd. Toen wist ik zeker dat ik een voorstelling over haar wilde maken.’

En natuurlijk, ze weet dat Merkel haar belofte niet heeft kunnen waarmaken, en dat Merkels ruimhartige immigratiebeleid de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) wind in de zeilen blaast. ‘Maar wij kiezen ervoor niet meteen weer te relativeren en bekritiseren, rechts-populistische partijen spinnen al genoeg garen bij negativiteit. Wij willen in onze voorstelling haar menselijkheid en idealisme op een voetstuk plaatsen. Ze vindt dat zelf waarschijnlijk niks, maar Merkel mag van ons op een sokkel. Juist nu, om een vuist te maken voor de nuance.’

Berlusconi en de labrador van Poetin (ook wel de ‘aikidotechniek’)

Van de honderden foto’s en fragmenten die de makers hebben gegoogeld als research, zijn acteur Yannick Noomen (31) er twee bijgebleven waarin Merkel op ongeëvenaarde wijze een machistische opponent op zijn nummer zet. Zo was er het moment, bij de Navo-top in 2009 in de Duitse stad Kehl, dat de toenmalige Italiaanse premier Berlusconi nog even dringend moest telefoneren, toen hij eigenlijk Frau Merkel zou begroeten. Noomen: ‘Hij liet haar zeker tien minuten wachten – voor het oog van tientallen camera’s. En wat doet zij? He-le-maal niks. Ze lacht naar de journalisten, haalt haar schouders op en wacht. Geweldig.’ Mensen dichtbij Merkel weten: dat soort machogedrag doet haar niets. ‘Ze laat zich totaal niet intimideren.’

Collega  Annelinde Bruijs (34) laat op haar MacBook een foto zien van Merkel die met een zuinig mondje en haar benen ingetrokken een zorgelijke blik werpt op Connie. Dat is de zwarte labrador van Vladimir Poetin, die hij vrij liet rondlopen bij een ontmoeting in 2007. ‘Terwijl hij weet dat ze bang is voor honden.’ Maar wederom behoudt Merkel haar kalmte. Op zijn bevoogdende opmerking dat de hond haar heus geen kwaad zal doen, zou Merkel in vloeiend Russisch hebben geantwoord: ‘Ze heeft in elk geval de journalisten niet opgegeten.’ Ook Poetin zien we in de voorstelling terug op toneel, gespeeld door Mertens, wanneer Merkel in haar nachtmerrie met hem een beangstigende romance beleeft.

Vladimir Poetin en Angela Merkel krijgen bezoek van Connie, de zwarte labrador van de Russische president. Beeld AFP

Omdat het onmogelijk lijkt om Merkel te raken, noemen de makers haar een ‘aikidomeester’, naar de Japanse krijgsdiscipline die erop is gericht met weinig inspanning het evenwicht van de aanvaller te verstoren. Houwink ten Cate: ‘Ze laat haar tegenstanders tekeergaan tot die zichzelf volledig hebben uitgeput.’ Stralend vertelt Houwink ten Cate over Merkels beruchte uithoudingsvermogen tijdens urenlange debatten, hoe fit en scherp ze nog is als haar opponenten al onder de tafel in slaap zijn gevallen. ‘Aussitzen, noemen ze dat.’ Moen zal als Merkel dan ook vooral heel weinig doen op het toneel.

De Merkel-ruit en de Merkel-regenboog

De kenmerkende ‘Merkel Raute’. Beeld EPA

Kostuumontwerper Rebekka Wörmann verdiepte zich in de Merkel-esthetiek. Zij en Moen bestudeerden op foto’s en filmpjes haar houding: de armen stram langs het lichaam, de buik een beetje vooruit, haar wijsvingers en duimen tegen elkaar geplakt in de beroemde Merkel Raute (Merkelruit), een trucje om zichzelf een minder ongemakkelijke houding aan te meten. Moen demonstreert hoe ze vaak haar ellebogen in haar taille geklemd houdt, en alleen de onderarmen beweegt, als een marionet. ‘Je ziet haar nooit met haar armen helemaal omhoog. Volgens mij kan ze dat niet.’ Als kind was Merkel motorisch heel onhandig, weet Moen. ‘Tot haar 5de kon ze niet normaal een trap aflopen.’ Die houterigheid zie je nog steeds terug in haar gestiek en motoriek. ‘Maar ze heeft van haar zwakte haar kracht gemaakt. Onbeweeglijkheid is onverzettelijkheid geworden.’

En dan is er natuurlijk dat seksloze uniform, in alle kleuren van de regenboog. Online vond Wormann een babyblauw satijnen pak dat haar aan Merkel deed denken. Toen ze het thuis uitpakte, bleek het een pak van Bettina Schoenbach – Merkels vaste ontwerper. Uiteindelijk koos ze ervoor toch een nieuw pak te laten maken, speciaal op maat voor Moen en in fel magentarood. ‘Er is een Merkel voor en na het jasje. Op een zeker moment heeft ze besloten altijd dat ene model te dragen, degelijk en herkenbaar, maar steeds in een andere opvallende tint. Dat vind ik leuk aan haar: ze bekent kleur. Daarin is ze stiekem toch een beetje brutaal.’

De Merkel-regenboog. Beeld Reuters

Opvallend aan de pakken van Merkel is dat ze mannelijk noch vrouwelijk zijn, aldus Wormann. Ze wijst op Benjamin Moen, die zijn kostuum ter illustratie heeft aangetrokken. ‘Aan de ene kant is het vrij vierkant en vormeloos; Merkel loopt niet graag met haar vrouwelijkheid te koop. Aan de andere kant zijn die wat rondere hals en de grote knopen wel weer vrouwelijk.’ Moen voelt zich wel thuis in dat genderneutrale midden, zegt hij. ‘Zoals Merkel niet graag haar vrouw-zijn uitvent, zo heb ik dat met expliciete uitingen van mannelijkheid. Toen we begonnen met deze productie heb ik meteen gezegd dat ik dolgraag Merkel wilde zijn. Ik ga haar niet imiteren, maar wel proberen te benaderen op toneel. Als iemand die tussen haar en mij inzit, een soort ‘Bengela’.’

Een ontmoeting met de bondskanselier is er ondanks verwoede pogingen niet van gekomen. Wel kregen de makers bericht van haar woordvoerder: Frau Merkel zal helaas niet bij de première aanwezig zijn.

Merkel door Nineties Productions in samenwerking met Orkater, try-outs: 29/3, Amersfoort, 31/3 Groningen. Première 5/4, Toneelschuur, Haarlem. Meer speeldata: ninetiesproductions.nl/merkel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden