INTERVIEW

Hoe maak je een strip van een van Nederlands' beroemdste boeken?

Dick Matena verstripte Turks fruit. Geen getekende Monique en Rutger, hij ging terug naar de oerversie van Jan Wolkers. 'Bij herlezing zag ik er toch in de eerste plaats een wraakroman in.'

Dick Matena.Beeld Ivo van der Bent

Gaat het over Turks fruit, dan heb je de werkelijkheid, de roman, de film, de toneelversie én de musical - allemaal hetzelfde, en toch helemaal anders. Jan Wolkers (1925-2007) publiceerde zijn succesroman in 1969; in vier jaar tijd volgden 33 drukken, zo'n 300 duizend exemplaren. In het boek bezingt een jonge beeldhouwer de euforie van zijn ontmoeting met - en de pijn over het verlies van zijn vriendin Olga. Het raakte aan Wolkers eigen werkelijkheid, toen in 1960 zijn tweede vrouw, Annemarie Nauta, twaalf jaar jonger dan hij, na vier jaar opstapte. Anders dan Olga ging Annemarie niet dood. De ziekenhuisscènes in het verhaal zijn gemonteerd uit Wolkers herinneringen aan de bevriende dichteres en fotografe Ida Sipora. Zij overleed in 1964 aan een hersentumor, een afscheid dat Wolkers van heel dichtbij had meegemaakt.

In 1973 verscheen de gelijknamige film van Paul Verhoeven, met Rutger Hauer en Monique van de Ven. Na twee eerdere, mislukte pogingen om het werk van Wolkers te verfilmen, gingen de regisseur en producent Rob Houwer in 1971 langs bij het atelier van Wolkers aan Zomerdijkstraat 22. Ze namen de schrijver voor een winterse wandeling mee naar buiten, een Amsterdamse sneeuwscène die Wolkers zich zou herinneren als een beeld uit The Good, the Bad and the Ugly, waarbij hijzelf uiteraard 'The Good' was. Binnen vijf minuten was de zaak beklonken. Wolkers kreeg voor de rechten 35 duizend gulden en hij ging akkoord met Gerard Soeteman als scenarist. De rest is, zogezegd, geschiedenis. Voortaan zag iedereen bij herlezing van de roman Rutger Hauer en Monique van de Ven voor zich en hoorde in gedachten de melancholieke mondharmonica van Toots Thielemans erbij. Cultureel erfgoed, niets meer aan doen, zou je denken.

Maar dan hebben we buiten Dick Matena (69) gerekend. Na eerdere verstrippingen van literaire hoogtepunten als Gerard Reves De avonden, Wolkers' Kort Amerikaans en Willem Elsschots Het dwaallicht krijgt nu Turks fruit zijn versie als een beeldroman. Het verzoek daartoe kwam van uitgeverij Meulenhoff, zij bezitten nog steeds de rechten - het latere Wolkerswerk valt onder de Bezige Bij. Matena, die een eerder project bij Meulenhoff had zien stranden, moest er wel over nadenken.

De studio van Matena in Amsterdam.Beeld Ivo van der Bent

'Ik had zelf al eens met het idee gespeeld, en was Turks fruit na jaren weer eens gaan herlezen. Het viel mij op dat de tekst bijna geen dialogen bevat, het hele verhaal speelt zich af in het hoofd van de ik-figuur. Een heel coconachtig boek, eigenlijk. Weinig details van de omgeving, geen straatnamen, je moet zelfs bijna raden in welke stad het verhaal zich afspeelt, al zal het dan wel Amsterdam zijn. Tunnelvisie. Lastig te verstrippen. Nauwelijks tekstballonnetjes.'

De oplossing lag, uiteindelijk, in het reanimeren van het zogeheten oblongformaat, een typisch Hollandse stripmethode uit de jaren vijftig. Langwerpige boekjes, zoals Tom Poes, Kapitein Rob, Panda. Ontworpen voor de krant, met een strook van drie à vier plaatjes per keer, die tegen de onderkant van de bladspiegel in het dagblad konden worden geplakt - en vervolgens natuurlijk: bundelen. Bijkomend voordeel van de oblong is dat de tekst niet in de tekeningen hoeft, die stroomt gewoon onder de tekeningen door, in afgemeten blokjes. Zo zou Matena het bij Turks fruit ook doen.

Beeld Ivo van der Bent

Klopte goed, want de roman speelde aan het einde van de jaren vijftig, al denken filmliefhebbers dan dat de swingende jaren zeventig ermee werden gevangen - dat was 'slechts' een cinematografische omzetting geweest. Met het oblongformaat kon hij de integrale tekst van Wolkers plaatsen, met zijn eigen visuele interpretaties erboven geschetst. 'Geniaal riepen ze bij Meulenhoff. Ik zei: nou, dit is al zo oud als de weg naar Rome. Allemaal jonge mensen, hè.'

Voortvarend ging hij aan de slag. Boek nogmaals herlezen, close reading, letten op subtiliteiten en op zoek naar aanknopingspunten voor de tekeningen. Daarna de complete lay-out van het 187 pagina's tellende boek schetsen. Wat komt waar, past dat? 'Daarmee ben je maanden bezig. Je moet het zo uitkienen dat tekst en beeld blijven corresponderen. Een paar keer kwam het net niet uit, maar ik herinnerde mij dat Pieter Kuhn dat bij Kapitein Rob ook af en toe had - het heeft ook wel zijn charme als een enkel plaatje voor de muziek uitloopt, of andersom.'

Lees verder onder de foto.

Leermeester

Tekenaar Dick Matena begon zijn loopbaan als vrijwilliger bij de studio's van Marten Toonder. Hij was destijds 17 jaar oud en mocht meehelpen bij strips als Tom Poes en Panda. Van Toonder leerde hij dat het scenario voor alles gaat, tekenen konden we allemaal wel, min of meer. In 1964 begon Matena als freelancer. Hij kwam met een eigen strip De Argonautjes, vanaf 1968 in Pep. Tien jaar later begon hij zich met zijn beeldverhalen voornamelijk op volwassenen te richten. Zijn eerste literatuurverstripping verscheen in 2003: De avonden.

Turks Fruit is getekend in Oblongformaat, een typisch Hollandse stripmethode uit de jaren vijftig. Langwerpige boekjes, zoals Tom Poes, Kapitein Rob en Panda.Beeld RV
Beeld RV

Hij begon er steeds meer lol in te krijgen, het deed hem denken aan het tekenen van storyboards voor een speelfilm. Scènetjes maken. Gekke filmische standpunten kiezen. Vooral op de seksscènes kon hij zijn fantasie wel loslaten. Dat had hij al eens gedaan voor een filmproject van Jan Cremer, dat helaas nooit was doorgegaan. Maar wat gebeurde? Toen hij een strook of twintig met de verstripping van Turks fruit onderweg was: bam, een hartinfarct. Dat was in januari 2013.

'Het kost je maanden daarvan bij te komen. En als je fysiek bent hersteld, begint het in je kop.' Gepieker over de eindigheid van het bestaan, de zinloosheid van de dingen, allemaal grote Wolkersthema's, ironisch genoeg. Maar ja: de afgesproken deadline stond nog. 'Dus probeer je je daar doorheen te tekenen.'

Eenmaal terug op de rails nam Matena een rigoureus besluit: alle stroken weggegooid, helemaal opnieuw beginnen. Dat is zijn versie van Turks fruit geworden die vanaf vandaag in de winkel ligt.

Tot zover de voorgeschiedenis, nu de inhoud. Hoe geef je de hoofdpersonages een gezicht, terwijl iedereen aan Rutger Hauer en Monique van de Ven zal denken? Matena: 'Dat is mij vaker gevraagd. Maar ik doe niet Verhoevens iconische film, ik houd mij aan het boek van Jan. Om hém uit te beelden heb ik een combinatie gemaakt van de oudere Wolkers met dat typische haar van hem, en hoe hij eruitzag eind jaren vijftig. Toen was hij een knappe jongen met sluik haar - bijna onherkenbaar. Je vindt die foto's terug in zijn egodocument Werkkleding uit 1971, een autobiografie in foto's, knipsels en illustraties. Ik heb een beetje tussen de jonge en de oude Jan geschipperd, zoals ik dat ook bij het tekenen van Kort Amerikaans had gedaan.'

Lees verder onder de foto.

Beeld RV
Beeld RV

In Werkkleding staan ook de foto's van een nog jonge Annemarie Nauta, goeddeels de Olga uit de roman. 'Een brunette, van Friese komaf, maar met een mediterraan voorkomen. Zij is voor de lezers de grote onbekende, het nieuwe gezicht.'

In het verhaal is de Wolkersfiguur boos, heel boos op haar. Maar het gekke is, vindt Matena, dat het huwelijk al in 1960 op de klippen liep en hij pas in 1969 zijn 'wraakroman' Turks fruit publiceerde. 'Rijkelijk laat, toch? In Karina Gnirrep had Jan allang een nieuwe liefde gevonden. Laat het verder toch zitten, zou je denken. Wat is daar gebeurd? Kreeg hij van Annemarie een telefoontje dat de hele zaak weer triggerde? Sprak ze kwaad over hem in kleine kring en had hij daarover gehoord? Ik heb dat nooit kunnen achterhalen en ook nergens iets gelezen over wat het korte lontje bij Jan ontstak. Feit is dat hij zoveel jaar later nog eens helemaal losging in zijn woede.'

In denderend proza, dat wel. Staccato. Veel minder literair dan zijn eerdere werk, ook. Je hoort hem bijna snuiven achter zijn schrijfmachine. 'De seks die hij beschrijft is doorgaans ook geen erotische seks. Het is woeste seks. Wraakseks. Bijna ontmoedigend, zoals in Turks fruit over bijna alles een grauwsluier ligt. Wat dat betreft is de filmversie toch een tikkeltje vitaler, en de daar getoonde vrijpartijen doorgaans een stuk vrolijker. Overigens, Turks fruit stond bij verschijnen bekend als hét seksboek uit de Nederlandse literatuur. Flauwekul. Als je de seksscènes aan elkaar zou plakken, is dat hooguit drie pagina's. De overige, zeg, 170 pagina's gaan over: gekwetst ego, razernij, verdriet.'

Zo heeft Matena het ook getekend. Misschien had hij dat zelfs nog wat agressiever moeten doen om de lezer te laten zien wat het verschil is tussen de manier waarop die zich de roman en de film herinnert, als een soort Romeo & Julia in Holland, en wat er werkelijk in het boek staat. 'En dan, tegen het einde, gaat de storm liggen. Ik vermoed dat Wolkers tijdens het schrijven heeft besloten: Olga gaat dood. Hij laat haar sterven, dan is hij van zijn woede af. Zelfs de gehate moeder van Olga krijgt opeens menselijke trekjes. Het overlijden van Olga aan een hersentumor beschrijft hij vrij sec, na een paar bladzijden is het afgelopen. Zo is het leven, dit is een metafoor, lijkt hij te zeggen. Maar ik denk toch ook: een wensdroom, een wraakfantasie, Jan wint, nog jaren later. Annemarie Nauta heeft hem dat destijds enorm kwalijk genomen, en daar kun je je ook wel van alles bij voorstellen. Zélfs al is het dan een werk van fictie.'

Beeld RV

Voor en tijdens de driedelige verstripping van Kort Amerikaans ontmoette Dick Matena de schrijver in persoon. De ontmoetingen waren in huize Pomona op Texel, waar Wolkers destijds met Karina en kinderen domicilie hield, en van zijn woede was Wolkers zo'n vijf jaar voor zijn dood in 2007 allang af. 'Hij is de enige levende auteur die ik ooit heb verstript. Ik kwam mijn proefjes laten zien, maar hij wilde zich nergens mee bemoeien. Toen ik mijn map bracht, keek hij de schetsen met Karina heel aandachtig door. Af en toe moest Jan vreselijk hard lachen, maar dat zal wel om zijn eigen teksten zijn geweest. Ik ben maar een ommetje gaan maken, ik kan daar niet zo goed tegen, het voelt aan als een examen. Bij die gelegenheden heb ik Jan leren kennen als een aardige, genereuze, begrijpende man. Alle kunstenaars die ik ken, inclusief mijzelf, hebben getourmenteerde trekjes, maar Jan scheen volkomen in evenwicht, ook in zijn schilderswerk.'

Opmerkelijk, vond Matena. Hij herinnerde zich nog de bozige Wolkers uit de jaren zeventig en tachtig, politiek zeer geëngageerd - er werd beweerd dat hij donaties aan de communistische Rode Jeugd in Eindhoven overmaakte. Hij weigerde de P.C. Hooftprijs in 1989, omdat hij vond dat 'die maar eens naar Marten Toonder moest gaan', een literaire rebel. 'Aan het einde van zijn leven scheen iedereen dat te zijn vergeten, was Jan een soort Opa des Vaderlands geworden - iedereen hield van hem. Dat had ook te maken met zijn tv-serie voor kinderen bij de VPRO, De achtertuin van Jan Wolkers, waarin hij zo mooi over de natuur kon vertellen.'

Het werd uiteindelijk een warme vriendschap tussen schrijver en tekenaar, en natuurlijk kon Matena het niet nalaten eens te vragen hoe dat zat, met die seks en zo. Dat van Turks fruit wilde hij nog wel geloven, eind jaren vijftig was Wolkers begin dertig, maar zijn protagonist in Kort Amerikaans was hooguit een bleue adolescent van een jaar of 18. 'Toch kwamen in het boek de meisjes hem aanwaaien, en hij deed dingen met ze - over de knie leggen was nog wel het minste - waar je als tiener helemaal niet aan denkt: dan wil je gewoon leuk met je meisje naar bed.'

Was dat allemaal wel waar, Jan? Het antwoord bleef niet lang uit: 'Jan keek mij ironisch aan, en sprak op zijn bekende licht-lijzige toon: 'Met één vinger kwam ik nét die broekjes binnen, hè, meer niet, hoor.' Iets wat ik al wel vermoedde.' Zelfmythologisering, je eigen bestaan tot fictie maken, het is alleen maar De Groten onder de schrijvers gegeven.

Valse start

Voordat in 1973 de speelfilm Turks fruit verscheen, had Paul Verhoeven al eens geprobeerd een Wolkersverfilming te maken. In 1967 dacht hij aan Serpentina's petticoat, maar Wolkers zag niets in het proefscenario. De tweede keer was in 1970, en ook toen ging het om Turks Fruit. Kon Jan niet zelf het scenario schrijven? Voortvarend ging Wolkers aan de slag. Na 24 uur hameren op zijn schrijfmachine concludeerde hij mismoedig: 'Dit kan écht niet, jongens.' Woest begon hij de vellen te verscheuren, terwijl Verhoeven en beoogd producent Gijs Versluys de dwarrelende snippers nog probeerden te redden.

Turks fruit - een beeldroman. Jan Wolkers & Dick Matena. Gebonden, full colour, 188 pagina's. Uitgeverij Meulenhoff. Prijs: 24,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden