Column Sylvia Witteman

Hoe lang nog, tot er geen brievenboeken meer worden geschreven?

‘Wat er echt toe doet komt in brieven’, schreef August Willemsen in een van de fijnste brievenboeken die ik ken, Braziliaanse brieven, de belevenissen van een buitenstaander in een in diverse opzichten vreemd land. Willemsen reist in 1967 voor het eerst als student met zijn vriendin naar Brazilië, om er zich ruim een jaar te verbazen over het land waar ‘bij het zien van een aantrekkelijke vrouw alle mannen als op bevel aan hun lul gaan staan frunniken, en waar het toppunt van humor wordt gevormd door honden met één voorpoot op straat over een touw te laten struikelen’.

Het stel woont in São Paulo, een lelijke, grote, vieze stad vol armoede, bureaucratie en de daarmee onlosmakelijk verbonden corruptie en uitheemse gezelligheid: ook zelf hebben ze amper geld, dus ze belanden in een ranzig kamertje in een buitenwijk. ‘De hospita, Nair, is lekker dik en loopt losjes te schommelen in vormloze groene jurken, ze heeft lieve bruine ogen, en donker haar tot op de plaats waar wij het middel veronderstellen. Het feest betrof haar verjaardag, en ze nodigde ons uit om bier te komen drinken (…) Iedereen had zijn kinderen meegenomen, want als je die laat slapen krijgen ze geen liefde.’

Dat bohemien-leven contrasteert nogal met dat van de veel rijkere ­Nederlandse bedrijfsleven-expats in São Paulo; ouderwetse kolonialen, die op landgoederen wonen, en hun zwarte personeel als volgt aanprijzen: ‘Zij is nog een dochter van een echte slavin (in Brazilië werd de slavernij pas in de late 19de eeuw afgeschaft, SW) van vroeger, die moet je hebben, die zijn het trouwst en het zijn de beste kokkinnen.’

Toch zijn Willemsen en zijn vriendin blij als ze een paar maanden op zo’n huis mogen passen omdat de eigenaars met verlof naar Nederland gaan. ‘Een villa in een grote tuin met allerlei tropisch ­gebroed, palmen, bananenbomen, papaja’s, papegaaien, kolibri’s (…), hangmat, radio, grammofoon, balzaal, slaapvertrekken, wasmachine, koelkast, open haard (…) en dag en nacht een vierentwintigjarig dienstmeisje dat mooi schijnt te zijn en alvast getooid is met de naam Olinda.’

Er wordt veel en vaak gedronken, vooral ‘het nationale vergif cachaça ­(suikerrietbrandewijn met een alcoholpercentage van 54 %) waarvan een liter rond de f 1,- kost en waarmee men o.a. ­caipirinha maakt: stukjes citroen in een glas, basterdsuiker erop, tot prut stampen, evenveel cachaça erop als prut, roeren. Het is fris, drinkt makkelijk weg, en werkt verpletterend’.

Toen Willemsen deze passage schreef was hij 30 en wist nog niet dat hij een kwart eeuw later, wonend in de Bijlmer, letterlijk ten val zou komen door alcoholisme: hij dronk een liter sterkedrank per dag, gleed uit met zijn fiets waarop hij vier flessen wodka (plus ­anderhalve liter excuus-Fanta) naar huis vervoerde, en brak een heup. Hij was toen 55 en befaamd als vertaler en schrijver. Over het overwinnen van die verslaving in een deels nogal middeleeuws aandoende kliniek schreef hij het tragische, maar ook komische relaas De val.

De nuchterheid beklijfde niet. Hij werd slapend gevonden onder een struik, woonde een tijdje in Australië, maar kwam weer terug naar Amsterdam en stierf op zijn 71ste.

Bij herlezing van Braziliaanse brieven trof me hoe fris dat proza nog steeds is. Alleen aan de historische details merk je dat die eerste brieven al een halve eeuw oud zijn: studenten die zonder moeite een betaalbare kamer vinden in de Amsterdamse binnenstad, grammofoons, de reis naar Brazilië, niet per vliegtuig, maar per boot. En die brieven, natuurlijk. Op en neer, met de post, tussen Amsterdam en São Paulo.

Hoe lang nog, tot er geen brievenboeken meer worden geschreven?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden