Hoe kon het zo misgaan bij uitgeverij Atlas Contact?

De aankondiging van het vertrek van Mizzi van der Pluijm was de vlam in de pan bij uitgeverij Atlas Contact. Schrijvers dreigen weg te gaan. Hoe kon overkoepelend concern VBK het zo ver laten komen?

Mizzi van der Pluijm. Beeld Foto: Els Zweerik

'Ik geloof in bewustzijnsontwikkeling. Als ik dat niet alleen bij mezelf, maar ook bij anderen voor elkaar kan krijgen, is me dat een groot goed. Schrijvers verrijken je leven, ze hebben mij veel gebracht. Zen and the Art of Motorcycle Maintenance, Nooit meer slapen: ik heb aan die boeken ontzettend veel gehad.'

Wiet de Bruijn (61), algemeen directeur van VBK Uitgeversgroep, lepelt rustig van een kopje stevige champignonsoep in een eetcafé aan de Amsterdamse Vijzelstraat. Het is dinsdag 11 juli, lunchtijd. Honderd meter verderop, aan de Prinsengracht, is Atlas Contact gevestigd, een van zijn uitgeverijen. Over een uurtje moet De Bruijn daar een groep boze schrijvers overtuigen van zijn goede bedoelingen. De Bruijn heeft ze uitgenodigd voor een bijeenkomst om ze 'verder bij te praten over de toekomst en zelfstandigheid van de uitgeverij'.

Een week eerder, dinsdag 4 juli, is bij Atlas Contact de pleuris uitgebroken. Uitgever Mizzi van der Pluijm belt 's middags een aantal schrijvers en vertelt hun dat ze opstapt omdat ze geen vertrouwen heeft in de plannen van het moederconcern VBK. Wat die plannen precies zijn, kan ze niet vertellen. Ze gaat voorlopig hand- en spandiensten verrichten voor uitgeverij Das Mag. Voor de schrijvers komt het telefoontje totaal onverwacht; niemand wist dat er problemen waren, eigenlijk wisten de meeste auteurs nauwelijks dat Atlas Contact zoiets als een moederconcern hád.

Een dag later volgt een persbericht van De Bruijn, die meedeelt dat 'in goed overleg' tot Van der Pluijms vertrek is besloten en dat haar taken worden overgenomen door Chris Herschdorfer, voormalig uitgever van Ambo Anthos, een andere uitgeverij van VBK. Mizzi van der Pluijm wordt in één zinnetje geciteerd: 'VBK en ik denken te verschillend over de toekomst van de literaire uitgeverij waardoor het beter is om nu uit elkaar te gaan.' Ze is onbereikbaar voor commentaar. Schrijvers melden dat ze zwijgplicht heeft: ze krijgt bij haar vertrek geld mee, maar mag niets zeggen.

Weer een dag later nemen drie jonge Atlas Contact-schrijvers (Hanna Bervoets, Lieke Marsman en Ellen Deckwitz) het initiatief tot een petitie die wordt ondertekend door vijftig auteurs, onder wie Geert Mak, Adriaan van Dis en Dick Swaab. Ze dreigen 'de pen neer te leggen' als er niet snel openheid van zaken komt.

Nu is het dus dinsdag 11 juli en komt de openheid eraan. Voorafgaand aan de bijeenkomst neemt De Bruijn tijd voor een gesprek met de Volkskrant. Het is een heftige week geweest, zegt hij. 'Het heeft me enorm geraakt. We zullen er alles aan moeten doen om het vertrouwen terug te winnen. Tegelijkertijd: ik weet wel wat de waarde van het leven is, waar het echt om gaat.' De Bruijn mediteert dagelijks en dat helpt hem, ook nu. 'Ik wil me niet gek laten maken.'

Het kapitalisme draait de literatuur de nek om; zo vatte boekrecensent Atte Jongstra van NRC Handelsblad zaterdag in het radioprogramma Tros Nieuwsshow de gebeurtenissen van de afgelopen week samen. Voor het kapitalisme staat dan Wiet de Bruijn, miljonair geworden met aanhangwagenverhuurbedrijf Boedelbak. Personificatie van de literatuur is Mizzi van der Pluijm, die op haar 11de al uitgever wilde worden en die Atlas Contact in de afgelopen jaren uitbouwde tot een van de sterkste uitgeverijen van Nederland. Het is een lekker overzichtelijk beeld, maar het doet geen van beiden recht: Van der Pluijm is behalve literatuurliefhebber een zakelijke ondernemer en De Bruijn doet ook andere dingen met boeken dan ermee binnenlopen. Hij is onder meer initiatiefnemer van Renew the book, een jaarlijkse competitie waarbij internationale start-ups innovatieve ideeën voor de Nederlandse uitgeefsector bedenken.

Wiet de Bruijn, algemeen directeur VBK Uitgeversgroep Beeld Foto:Bart Muhl

De Bruijn wil VBK verbreden en uitbouwen en ging daarvoor op zoek naar nieuwe partijen. De zoektocht werd urgenter toen ING in maart dit jaar liet weten dat het zijn aandelenbelang in VBK van de hand wil doen. De bank is aandeelhouder sinds 2012, toen het mediaconcern NDC/VBK werd ontbonden. Na een management-buy-out werden onder meer de uitgeverijen Atlas, Contact, Augustus en L.J. Veen samengevoegd tot Atlas Contact. Daarbij kwam 51 procent van de aandelen VBK in handen van het management; de resterende 49 procent was van ING.

Een van de beoogde nieuwe aandeelhouders is Boudewijn Jansen, die eind 2009 het Amsterdamse cadeaukaartenbedrijf Didix oprichtte en nu eigenaar is van de online boekenclub Bookchoice. Een tweede is Erik Jan Vlek, die in 2013 toetrad tot het bestuur van Didix en daarvóór bij Travix zat, een bedrijf in goedkope onlinereispakketten. Vlek is nu de financiële man bij Bookchoice. In de plannen van Wiet de Bruijn neemt VBK Uitgevers Bookchoice over en wordt de aandeelhoudersstructuur van VBK veranderd. Boudewijn Jansen krijgt iets minder dan 26 procent van de aandelen in VBK en neemt zitting in de Raad van Commissarissen, Erik Jan Vlek krijgt rond de zeven procent. Met 'twee andere mogelijke aandeelhouders' wordt gesproken. Management en personeel van VBK, die nu nog 51 procent van de aandelen hebben, houden straks 26 procent over.

Duidelijk is dat de nieuwe eigendomsverhoudingen Van der Pluijm een gruwel zijn. De afgelopen weken heeft ze geprobeerd Atlas Contact uit VBK te halen en als zelfstandige uitgeverij een nieuwe toekomst te geven. Haar pogingen liepen stuk op de onwil van De Bruijn.

Wat De Bruijn in Boudewijn Jansen ziet? 'Ik denk dat het goed is dat we er mensen van buiten bij halen. Andere denkers, om het maar even filosofisch te zeggen. En hij is zo iemand. Hij is een heel creatieve, ondernemende man.' Van der Pluijm ziet dat anders, beaamt De Bruijn. 'Maar dat moet ze zelf maar vertellen. Ze heeft geen zwijgplicht, ik heb zelfs graag dat ze praat.' Of ze wel geld meekrijgt, wil hij niet bevestigen. 'Dat soort zakelijke dingen deel ik niet. Het is erg jammer dat Mizzi is vertrokken, ik heb zes jaar met haar gewerkt, ik heb grote bewondering voor haar.' Of hij haar nog kan terughalen? 'Ik sta zeker open voor een gesprek. Maar we gaan het bedrijf niet verkopen. Atlas Contact is onze parel, ons paradepaard.'

Een goede en geliefde uitgever die haar vertrek aankondigt, schrijvers die dreigen te staken, in iets meer dan een week is een behoorlijke puinhoop ontstaan, beaamt De Bruijn.

En toch, zegt hij op dinsdag 11 juli rond lunchtijd, is hij ervan overtuigd dat hij op de goede weg is. 'Ik geloof er zo in, begrijp je. Een mooie toekomst voor Atlas Contact en een mooie toekomst voor VBK Uitgevers zijn helemaal niet tegengesteld aan elkaar. Ik geloof in diversiteit; we zoeken nog andere partijen, ik zou binnen VBK ook graag een boekhandel hebben. Vroeger had je de schrijver, de drukker, de uitgever, de boekhandel en de lezer. Dat is op diverse niveaus veranderd. Wij willen de weg van de schrijver naar de lezer op allerlei manieren en in allerlei vormen openzetten; hoe kunnen we de schrijvers verbinden met de lezers? De hele keten verandert en daar moet je op inspelen.'

Het zijn zinnen die hij een paar uur later in andere bewoordingen herhaalt, in het tuinhuis achter Atlas Contact waar zich ongeveer zestig schrijvers en medewerkers hebben verzameld. De Bruijn spreekt ze enigszins timide toe. Er vallen woorden als koers, teruglopende markt, diversiteit én liefde voor boeken. 'Ik ben ook een vrije geest', zegt De Bruijn, 'en het laatste wat ik wil is u inkaderen in een soort mal.'

Yvonne Kroonenberg, Geert Mak, Nelleke Noordervliet en Adriaan van Dis proberen de zinnen concreter te krijgen. Hoe het nou met die zwijgplicht van Mizzi zit? De Bruijn: 'We dachten: dit is heel pijnlijk, maar laten we er maar niets over zeggen. Dat is natuurlijk het stomste wat je kunt doen.' Hoe de nieuwe eigendomsverhoudingen er nou precies uitzien? De Bruijn trekt lijntjes op een flipover. 'Er zijn verschillende vormen van creativiteit, en een ervan is creatief met geld', constateert Noordervliet. Geert Mak: 'Jullie denken in termen van vijf jaar. Maar in een literaire uitgeverij moet je een onbekende Russische schrijfster 25 jaar kweken, tot er een Nobelprijs uitkomt.' Jansen & Vlek worden 'durfkapitalisten' en 'handige jongens' genoemd. De Bruijn zegt ze niet als sprinkhanen maar als ondernemers te zien.

Rond halfvier komt Mizzi van der Pluijm binnen, gekleed in een stemmig zwart jurkje van Agnès B., met hoopvol wit randje. Nadat ze onder luid applaus naar voren is gestapt, neemt ze het woord. Wiet de Bruijn gaat op een stoeltje achter haar zitten.

Van der Pluijm is vertrokken omdat ze niet anders kon, zegt ze; omdat ze VBK een 'onveilige omgeving' vindt voor de kwetsbare uitgeverij die Atlas Contact is. Die omgeving is er volgens haar een waarin 'alle mensen op een ander spoor zitten'. Ze wilde de uitgeverij 'veiligstellen en uitkopen'; dat is niet gelukt. 'Ik zou me helemaal niet safe voelen bij dit geld. Boudewijn Jansen is helemaal niet verkeerd, maar hij begrijpt niet wat wij doen.' En de genadeslag: 'Ik kan in de nieuwe situatie jullie werk niet beschermen.'

Voor de meeste schrijvers is het duidelijk: Jansen & Vlek moeten eruit, Mizzi moet blijven. En als dat niet kan, moet Mizzi eruit en gaan zij mee. De een na de ander roept Van der Pluijm en De Bruijn op in godsnaam nog een keer met elkaar te praten, maar dan wel in aanwezigheid van een paar verstandige auteurs.

Ter plekke wordt een schrijverscommissie gevormd waarin onder anderen Geert Mak, Hanna Bervoets en Nelleke Noordervliet zitting nemen. 'Dit gaat om macht en kapitaal', zegt Geert Mak na afloop. 'Maar Mizzi heeft óók veel kapitaal, dat zit hier, het is kapitaal met pootjes: de schrijvers. En die gaan lopen als de plannen doorgaan.'

Donderdagmiddag 13 juli komen De Bruijn, Van der Pluijm en de schrijverscommissie voor het eerst bij elkaar. De bijeenkomst is 'constructief', zegt Hanna Bervoets na afloop. 'We zijn in gesprek.'

Om kwart voor vijf laat Wiet de Bruijn een persbericht uitgaan. Over de toekomst van Mizzi van der Pluijm geen letter. Maar de voorgenomen wijziging van de aandeelhoudersstructuur wordt teruggedraaid. 'Management en personeel blijven voor 51 procent aandeelhouder en behouden zo de controle.'

Wordt vervolgd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden