Hoe klinkt Callas op blote voeten?

Vergeet piepende tuinhekjes en luisteren bij de schemerlamp. Het hoorspel is hip. Er wordt grif met het medium geëxperimenteerd. ‘Heel soms maak ik een geluidje nog zelf.’..

‘Voor de vliegtuigen waarin Callas de wereld over vliegt, heb ik tóch het geluid van straaljagers gebruikt’, zegt hoorspelcomponist Jeroen Kuitenbrouwer. ‘Dat kan niet, in 1941, maar anders klinkt het zo lullig.’ Regisseuse Marlies Cordia geeft hem gelijk: ‘Een motorvliegtuig klinkt meer als een halve brommer.’

In de Utrechtse studio van Kuitenbrouwer luisteren beiden naar het geluidsdecor van Sluimer, een hoorspel over het leven van Maria Callas, dat vandaag op cd verschijnt. Een beetje anachronisme moet kunnen, vinden ze. Maar de scène waarin Callas een brief schrijft, moet anders: ‘minder viltstifterig’, ‘penneriger, of beter iets potloderiger’. Balpennen bestonden begin jaren veertig nog niet.

Cordia is een van de oprichters van de Hoorspelfabriek, een productiebedrijf dat hoorspelen produceert en uitgeeft. In het korte bestaan – iets meer dan een jaar – zijn al twaalf hoorspelen uitgebracht; de komende tijd komen daar nog zes bij. Acteurs als Anne-Wil Blankers, Jeroen Krabbé en Peter Blok leenden hun stem, en ook Katja Schuurman heeft haar diensten al aangeboden.

Het hoorspel is hip. Niet alleen in de Hoorspelfabriek, maar ook daarbuiten wordt grif met deze kunstvorm geëxperimenteerd; in theaters en geluidsinstallaties, op kunstacademies, festivals en internet. Voor een kunstvorm die jarenlang op sterven na dood werd verklaard, oogt het hoorspel springlevend.

Vergeet piepende tuinhekjes en ouderwetse grindbakken; de geluidsdecors van de nieuwe generatie hoorspelen zijn gelikt en gelaagd. Ook de onderwerpkeuze is ambitieus. Zo gaat Niemandsland van de jonge auteur Barry Hofstede over getraumatiseerde Bosnië-soldaten, en in Radio Noord Suriname – onlangs bekroond met de prestigieuze mediaprijs Prix Italia – valt het kabinet Balkenende en schiet Suriname Nederland te hulp.

In studio Kuitenbrouwer klinkt de stem van actrice Yvonne van den Hurk, die een slapeloze Maria Callas vertolkt. Op de achtergrondgeluid klinkt een dreigend gezoem, afgewisseld met flashbacks waarin spannende muziek, aria’s van de echte Callas en razende vliegtuigen over elkaar heen buitelen.

De tekst van Sluimer werd geschreven door de 26-jarige Melissa Prins – ze studeerde er mee af aan de schrijversopleiding van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. Met de Rotterdamse theatergroep Fatale Meisjes werkt ze nu aan Verhalen van de Voorbank, een hoorspeldrieluik over angst, dat het publiek in drie speciaal vormgegeven auto’s kan beluisteren.

‘Bij het schrijven voor hoorspelen heb je veel meer vrijheid dan bij theater’, zegt Prins. ‘Je kan echt in de hoofden van je personages kruipen, gedachtes uitwerken.’ Ook fijn, voor een schrijver: ‘Acteurs hebben ontzettend veel respect voor de tekst. Ze veranderen er geen letter aan.’

Wat het hoorspel zeker ook aantrekkelijk maakt voor jonge creatieven, zijn de lage productiekosten. Dankzij technologische ontwikkelingen is het stukken goedkoper dan film of theater. Cordia: ‘Er is geen producent die zegt: een scène op een schip? Dat is te duur, die schrappen we.’

Waar theater en film vaak wekenlange repetities en opnames vereisen, volstaan voor een hoorspel één of twee studiodagen. Een uitkomst voor wie geen aanzienlijk budget ter beschikking heeft.

Distributie is in het digitale tijdperk doodeenvoudig. In een paar minuten zijn studio-opnames omgezet in een MP3-bestandje, dat via e-mail zó bij de componist ligt.

Voor geluiden als ritselende lakens of druppelende kranen hoeven componisten al lang geen toeren meer uit te halen. ‘Ik haal mijn geluiden meestal gewoon van cd’s’, zegt Kuitenbrouwer, die behalve hoorspelen ook radio- en televisietunes maakt. ‘Heel soms, als ik een geluidje nog niet heb, maak ik het wel zelf.’ Zo liep hij voor het decor van Sluimer op blote voeten door de kamer om Maria Callas die uit bed komt ‘te illustreren’. En eigenlijk wil hij nog een ouderwetse typemachine: ‘Computergeluiden heb ik al wel.’

Een andere motor achter de opleving van het hoorspel is de populariteit van de i-Pod. Dankzij live-streaming en podcasting weten luisteraars de weg naar moderne producties steeds beter te vinden. Het is de bedoeling dat de uitgaven van de Hoorspelfabriek binnenkort ook ‘downloadable’ worden. Cordia: ‘Dan zet je het op je i-Pod, en als je in de trein zit en geen zin hebt in het geouwehoer van je medepassagiers luister je lekker naar een hoorspel.’

Screened, van radiomaker en regisseur Bert Kommerij, met Piet Römer en Loretta Schrijver in de hoofdrol, is een ander voorbeeld van het hoorspel-nieuwe-stijl. Luisteraars kunnen de afleveringen downloaden naar hun MP3-speler en vervolgens een route in Amsterdam afleggen dankzij instructies in hun koptelefoon.

Kommerij: ‘Hoorspelen zijn tegenwoordig hartstikke mobiel. Ze zitten niet meer vast aan die stoel in de kamer met die schemerlamp en die pot met pelpinda’s. Dat is écht exit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.