Klassiekpost-corona

Hoe klassieke muziek de pandemie (niet) overleefde en er (toch) een toekomst gloort: ‘Nóg meer experiment’

Hoe heeft de klassieke muziek de gevolgen van de pandemie doorstaan, en welke lessen zijn daaruit voor de toekomst te trekken? Een verkenning in vijf delen.

null Beeld Veerle van Herk
Beeld Veerle van Herk

Jaap van Zweden neemt een slok water. Hoe, luidde de vraag, denkt de klassieke-muziekwereld na de pandemie weer op te veren? ’s Lands beroemdste dirigent in actieve dienst, de chef van orkesten in New York en Hongkong, wikt en weegt. Het is half april, Nederland zit al maanden in een lockdown met avondklok.

‘Ik ben een optimistisch mens’, zegt Van Zweden, thuis in Amsterdam. ‘Maar ik zie nog wel wat beren. Er heerst een grote mate van voorzichtigheid. Wat ons is overkomen zit natuurlijk toch ergens in ons hoofd. Hoeveel publiek mag er straks naar concerten komen? Hoeveel publiek wíl er komen? En hoeveel virusvarianten moeten we nog bestrijden?’

Het zijn de stille weken waarin ik rondreis voor de podcast Klassiek na corona. Welke kant gaat het op volgens professionals? Ik zie teleurstelling en tranen, maar ook creativiteit en veerkracht. Naast de componist die inspiratie vindt in een vliegtuigloze hemel, spreek ik de operadirecteur die denkt pas in 2022 als vanouds te draaien. Tegenover de maestro die zich 32 kilo lichter sport, staat de freelancer die met pijn in het hart haar vak verlaat.

Nu de zalen behoedzaam van het slot gaan, wordt het tijd voor een nieuwe ronde. In welke conditie steekt de klassieke sector? Waar zit de schade, waar gloren de kansen? Wat staat ons na de Grote Heropening te wachten, wanneer die ook mag zijn? Ik verken het in vijf delen en zoom in op drie musici die tegen de ellende in ‘eureka!’ riepen.

1. Oud en nieuw publiek

‘Van angst merken wij weinig’, zegt Hanna den Hollander. Ze is marketeer klassieke muziek bij het Utrechtse zalencomplex TivoliVredenburg. Eind juni blaakt ze van optimisme en dat is geen luchtfietserij.

‘We hebben de winter gebruikt voor een enquête onder duizend vaste kaartkopers. Daarnaast hebben we online gesprekken gevoerd met twee focusgroepen van elk vijftien personen. De uitkomst gaf vertrouwen. 70 procent van onze bezoekers zei na de pandemie zeker terug te keren. Dat cijfer zien we nu bevestigd in de abonnementenverkoop voor het nieuwe seizoen.’

Zolang de anderhalvemetermaatregel geldt, verkoopt TivoliVredenburg maximaal vierhonderd van de zeventienhonderd stoelen in de Grote Zaal. Den Hollander: ‘We plannen vaak twee concerten van een uur op één avond. Het publiek placeren we zo, dat we de zaalbezettingen als de velden van een dambord in elkaar kunnen schuiven. Wanneer het zover is blijft koffiedik kijken, maar ongetwijfeld in de loop van het komende seizoen.’

De Doelen in Rotterdam heeft de coronaperiode gebruikt voor een artistieke herbronning. ‘Voorheen waren we vooral een huis voor klassieke muziek op topniveau’, zegt programmeur Masa Spaan. ‘Dat blijven we, maar tegelijkertijd bewegen we ons meer in de richting van een inclusief en genrebreed concertgebouw. Veel Rotterdammers hebben een migratieachtergrond en hen willen we nadrukkelijker bedienen.’

Wat Spaan betreft komen de nieuwe bezoekers niet alleen voor Turkse popsterren of Kaapverdische dansmuziek. ‘Mijn drijfveer blijft: hoe brengen we klassieke muziek in dit tijdsgewricht, in deze stad, op z’n allermooist tot leven. Vertrouwde orkest- en koorconcerten blijven. Je kunt nog steeds komen luisteren naar Bachs Hohe Messe door Cappella Amsterdam en het Orkest van de Achttiende Eeuw. Maar gaandeweg verschijnen meer vrouwelijke kunstenaars en kunstenaars van kleur. En we gaan nóg meer experimenteren met vernieuwende concertvormen.’

2. Op het podium en online

‘Ze moeten spélen!’ De stem van George Wiegel kaatst door de burelen van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. ‘Een orkest is als een sportteam’, zegt de directeur. ‘Als het niet fatsoenlijk kan trainen, gaat het op den duur niet goed.’

Wiegel moest alles uit de kast halen om zijn honderd musici in vaste dienst fit te houden. In maart 2020 begon het met spelen vanuit huis: de Rotterdamse videoversie van Beethovens Alle Menschen werden Brüder ging wereldwijd viraal. Later kon men terug naar de oude werkplek in de Doelen, zij het in afgeslankte formatie.

Wiegel: ‘Vanwege de anderhalve meter pasten maar een musicus of zestig op het podium. Dat had natuurlijk gevolgen voor het repertoire. Vanaf september laten we die regel varen, zodat we eindelijk weer een riant bezette Mahler of Strauss kunnen spelen.’

Ook het Rotterdams Philharmonisch probeerde twee concerten per avond uit, voor de plukjes publiek die mochten komen. ‘Ons is het slecht bevallen’, zegt Wiegel. ‘Voor een musicus is het ontzettend moeilijk een stuk twee keer met dezelfde intensiteit te spelen. Ook de beleving van het publiek is ongemakkelijk. Na een uur sta je alweer buiten.’

Meer fiducie heeft hij in een andere vluchtheuvel uit coronatijd: streamen. ‘Dat zal vermoedelijk blijven. Wij gaan dit najaar experimenteren met een dubbelsysteem. Bij sommige concerten kun je ervoor kiezen naar de zaal te komen of thuis te kijken via internet.’

‘Niet doen’, waarschuwt Jaap van Zweden. ‘Videoaanbod heeft de neiging te kannibaliseren op je kaartverkoop. Dat hebben ze vóór corona al gemerkt bij de Metropolitan Opera in New York. Waarom zou je naar een voorstelling gaan als je ook thuis kunt kijken? Met streamen wordt een volle zaal een utopie.’

3. De scheppende kunsten

Lente aan het Malpertuisplein in Maastricht. Ook Waut Koeken plaatst een kanttekening bij het streamen. Het ondergraaft, zegt de directeur van Nederlands kleinste gesubsidieerde operahuis Opera Zuid, de essentie van muziektheater. De Vlaming begint zijn uitleg bij de hoestbonbon.

‘Hoeveel mensen hebben niet gezegd dat ze het missen: de ergernis over iemand die verderop in je rij zit te knisperen met een papiertje. Wat leert ons de crisis? Dat we nood hebben aan de collectieve beleving van kunst en cultuur. Ik noem opera weleens gekscherend een profane religie. Alles draait om de geheimzinnige alchemie tussen vertolkers en publiek. Die moet je ter plekke horen, ruiken, voelen.’

Natuurlijk werkt het virus straks door op de bühne, zegt Koeken. Toch ziet hij op de affiches niet gauw titels verschijnen als Corona, de opera, of Covid, het complot. Evenmin verwacht hij een run op thema’s als eenzaamheid en sterfelijkheid.

‘Mijn intuïtie zegt dat juist het omgekeerde zal gebeuren. Kijk hoe kunstenaars hebben gereageerd op de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog en de Spaanse griep. De roaring twenties waren een explosie van creativiteit, optimisme en losbandigheid.’

Of we post-corona andere klanken gaan horen? ‘Zonder twijfel’, zegt de Componist des Vaderlands, de Grieks-Nederlandse Calliope Tsoupaki. ‘Uit de crisis komen nu eenmaal niet dezelfde kunstenaars. Ook componisten hebben hun kwetsbaarheid onder ogen gezien.’

Zelf heeft ze het tijdens de lockdown alleen maar drukker gekregen. Tsoupaki schreef een trits ‘coronastukken’, waaronder Thin Air. Verspreid over de wereld is het al ruim vijftig keer uitgevoerd, voor nieuwe muziek een ongekende score. Half juli krijgt ze er de Matthijs Vermeulenprijs voor, de belangrijkste Nederlandse onderscheiding voor een klassieke compositie.

Fantastisch, zegt Tsoupaki, maar nu wordt het tijd een stuwmeer aan nieuwe stukken weg te werken, ‘al die muziek van collega’s die niet in première kon gaan. Ik pleit voor een feestjaar vol concerten, een pandemonium na de pandemie.’

4. De slachtoffers

De sopraan die zich liet kneden tot doktersassistent, de bariton die koos voor het hoveniersvak: anderhalf seizoen corona heeft onder zzp’ers een uittocht veroorzaakt. ‘Velen kregen het laatste zetje’, zegt Dorine Schoon. Behalve hoboïst is ze aanjager van het Platform voor Freelance Musici. ‘We worden al jaren onderbetaald, hebben amper reserves en komen vaak niet in aanmerking voor de Tozo’.

Tozo, de Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers, is een van de vele steunmaatregelen die over het land zijn uitgestort. Veel zzp’ers vissen achter het net, zegt Schoon. ‘Bijvoorbeeld omdat ze een partner hebben met inkomen. Terwijl die regel niet geldt voor werknemers in loondienst. Die worden dankzij de Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid (NOW) keurig doorbetaald.’

Wat de situatie nog nijpender maakt: van de honderden miljoenen steun voor de culturele sector sijpelt maar weinig door naar zzp-niveau. Schoon: ‘Die financiële hulppakketten komen terecht bij de gesubsidieerde instellingen. Die mochten niet omvallen, en daar ben ik het mee eens. Maar als de minister dacht: ze blijven wel opdrachten geven aan freelancers, dat is maar mondjesmaat gebeurd.’

Recente rapporten staven de malaise. De Boekmanstichting, kenniscentrum voor kunst- en cultuurbeleid, becijferde dat gesubsidieerde instellingen gemiddeld 3 procent hebben bezuinigd op hun vaste personeel, tegenover 55 procent op zzp’ers. De Raad voor Cultuur kwam erachter dat bijna de helft van de creatievelingen op zoek ging naar branchevreemd werk.

Dorine Schoon wil het van de positieve kant bekijken. ‘Het probleem wordt eindelijk erkend, ook in de Tweede Kamer. Dat is dan de winst van corona.’

5. De wereld in

Cultuur, zo is voorspeld, wordt regionaler en lokaler. Minder reizen, minder CO2, het spreekt de voormalige airmilesvreter Jaap van Zweden alvast aan. ‘Constant maar overal naartoe vliegen om even op te treden, ik heb er geen zin meer in. Ik ga de relatie met een beperkt aantal orkesten verdiepen.’

Respect, maar klassieke muziek blijft natuurlijk een kunst die men overal ter wereld verstaat. En het eigenzinnige Nederland heeft heel wat te exporteren. Het Koninklijk Concertgebouworkest staat alweer klaar voor zijn eerste reis. Op 6 juli musiceert men in Berlijn, tijdens het staatsbezoek van koning Willem-Alexander en koningin Máxima. Toegegeven, dat is nog niet het soort tournee dat pre-corona routine was. Toen konden orkesten op de routes tussen Tokio en Beijing, Taiwan en Seoul naar elkaar zwaaien.

Die frivoliteit zal nog wel even duren. Maar kijk wie op vrijdagavond 2 juli plaatsneemt in de orkestbak van het fameuze operafestival in Aix-en-Provence. Het London Symphony Orchestra overwon draconisch papierwerk rond covid en de Brexit. Ook alle 1.370 stoelen in het Grand Théâtre de Provence mogen verkocht, mits de bezoeker een QR-code of testbewijs toont.

Tristan und Isolde, Wagner op z’n weelderigst. Knap wie het in Aix na de lange, schrale maanden droog houdt.

Dit artikel is mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten.

Trombonist Sebastiaan Kemner

Lonelinoise

‘Samen met hoboïst Vincent van Wijk heb ik Lonelinoise bedacht. Het is een project waarmee we moderne kunstmuziek aantrekkelijk willen presenteren, zowel in de concertzaal als online. Over moderne muziek heerst vaak het idee dat ze lelijk en ontoegankelijk is. Onzin natuurlijk, al schrijven sommige componisten noten die op het eerste gehoor moeilijk vallen te begrijpen. Maar juist door de schurende en soms pijnlijke klanken heeft moderne muziek een unieke kwaliteit. Het scala aan emoties dat je kunt uitdrukken is groter dan ooit.

‘Qua vorm kan Lonelinoise alle kanten op, van lezing of boek tot live-concert en webcast. Wat dat betreft is mijn ideaal een kruising tussen een muziekdocumentaire en een popclip à la MTV. We zitten nu midden in een onderzoek naar het thema kunst en crisis. Aflevering twee, Fight, staat net online. We spelen onder meer Toespraak van de net overleden Louis Andriessen, een stuk uit 1979 voor trombone en spreekstem. Je hoort een geagiteerde politicus, maar het blijft onduidelijk tegen wie hij zijn gram richt. Ook brengen we een nieuw stuk van de Canadees-Nederlandse componist Trevor Grahl. In Babbelbox kwetteren een hoboïst en een trombonist opgewonden door elkaar heen. Veel kabaal, maar weinig contact, net als op sociale media.’

lonelinoise.com

Mezzosopraan Cora Burggraaf

Samenuitthuis

‘Toen de zalen sloten, werd pijnlijk duidelijk dat je als musicus meteen het contact met je publiek verliest. Samen met twee vrienden heb ik toen Samenuitthuis bedacht, een boekingsite die professionele musici en particuliere muziekliefhebbers aan elkaar koppelt. Je kunt eenvoudig optredens regelen voor thuis, op kantoor, in je buurthuis of waar dan ook.

‘Ondanks de lange lockdown hebben we in een klein jaar honderd boekingen genoteerd. Die werden netjes gehonoreerd volgens de Fair Practice Code. We gaan ermee door, want Samenuitthuis blijkt een mooie aanvulling te zijn op het bestaande bestel. Wat wij bieden is wezenlijk anders dan een zaalconcert. Voor zowel musici als het publiek voelt een optreden veel intiemer.

‘Zelf stapte ik een keer een zaaltje binnen voor iemands afscheid bij een bouwbedrijf. Het eerste wat ik hoorde was het lachsalvo van een groep mannen. Ik voelde me opeens erg alleen, met de pianobegeleiding in een boxje. Ik dacht: ik kan er met branie overheen gaan of ik doe waarvoor ik ben gekomen, zingen en vertellen. Bij Youkali van Kurt Weill, een lied over het verlangen naar een oord waar alles beter is, werd het doodstil. Na afloop kwamen de bouwvakkers op me af: fantastisch Cora, kom je nog eens?’

samenuitthuis.nl

Dirigent Ulrich Pöhl

Touch-Lab

‘Insomnio is een internationaal ensemble voor hedendaagse muziek dat werkt vanuit Utrecht. Door corona konden we niet meer bij elkaar komen. We hebben geëxperimenteerd met concerten via Zoom, maar de vertraging in het geluid maakt normaal muzikaal contact onmogelijk. Een violist in Helsinki en een pianist in Den Haag lopen algauw een seconde uit elkaar.

‘We zijn in de techniek gedoken, maar niets loste het probleem op. Tot we bestaande software hebben verwerkt in een eigen programma. Door dat te laten draaien op een Raspberry Pi, een elementaire minicomputer, konden we de vertraging beperken tot onder de 20 milliseconden. Dat is meer dan voldoende om op afstand te kunnen musiceren. Computer aan, oortjes in, spelen maar.

‘We hebben de techniek ontwikkeld binnen het project Touch-Lab. Daarin onderzoeken we de mogelijkheden voor een virtueel podium. Zoals Mahler rond 1900 de muziek van zijn tijd schreef, zo speuren wij naar muziek die past bij morgen. Er zijn allerlei initiatieven, maar het gouden ei heeft nog niemand gevonden. Doordat we nu de vertraging in audio-overdracht hebben opgelost, wordt er opeens veel meer mogelijk. Wie wil kan ons vrijdagavond via onze website horen spelen vanaf tien locaties in Nederland. Meld je aan en we sturen een link.’

ensembleinsomnio.nl

null Beeld Klassiek na corona
Beeld Klassiek na corona

Klassiek na corona, de podcast

Tussen februari en april peilde Guido van Oorschot de stemming van klassiek Nederland. Met welke verwachting leefde men toe naar de heropening van het muziekleven? Gloorde er een mooie toekomst, of dreigde er een blijvend litteken? De zesdelige podcastserie Klassiek na corona, met onder anderen dirigent Jaap van Zweden en componist Calliope Tsoupaki, is via de reguliere platforms te beluisteren.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden