Hoe jazzpianist Rembrandt Frerichs in vijf maanden tijd de fortepiano leerde spelen

Frerichs had problemen met de 'Starbucksificering van de piano'

Jazzpianist Rembrandt Frerichs had slechts vijf maanden de tijd om fortepiano te leren spelen. Jazzklassiekers klonken niet mooi, wat dan wel?

Jazzpianist Rembrandt Frerichs met zijn fortepiano van Cubaans mahoniehout. Foto Adriaan van der Ploeg

Met één zwiepende armbeweging ligt de hoes eraf. 'Dit is 'm dan', zegt jazzpianist Rembrandt Frerichs (40), wijzend naar de ranke steunpoten en de hoekige snuit, smal toelopend en daardoor statig. Tot slot twee klopjes op de glanzende klep. Cubaans mahoniehout, meent hij. Iets exotisch in ieder geval. 'En nu zal ik iets laten horen.'

The Contemporary Fortepiano

Hoe hij ernaast staat, erover spreekt, erop speelt: niets doet vermoeden dat Frerichs de fortepiano, het historische instrument in kwestie en een voorloper van de moderne piano, vier jaar geleden nog nooit had aangeraakt. Dat hij nu The Contemporary Fortepiano uitbrengt, een trio-album dat geheel is bedacht om de klank van de fortepiano heen - dat is best bizar, dat vindt hijzelf ook.

In het najaar van 2012 treft Frerichs op een rondvaartboot Maarten van Boven, directeur van het gerenommeerde Muziekgebouw aan 't IJ. Ze babbelen wat, wijntje erbij, en op enig moment komt het gesprek op het onderwerp fortepiano. Er moest meer met dat instrument mogelijk zijn dan het uitvoeren van klassieke werken van mannen als Bach, Mozart en Haydn, zoals tot dan gebruikelijk was, zei Frerichs.

Midden-Oosten

Aan die uitspraak ging het een en ander vooraf. Frerichs, die zich in zijn conservatoriumjaren het traditioneel Amerikaanse jazzrepertoire eigen maakte, behoorde in 2012 al tot de avontuurlijke voorhoede van de Nederlandse hedendaagse cross-culturele muziek. Zijn zoektocht naar mengvormen van westerse (jazz) en oosterse en oriëntaalse klankkleuren had eerder dat jaar geleid tot het album Continental.

Met zijn vaste trio (Tony Overwater op contrabas en Vinsent Planjer op drums) was Frerichs veelvuldig samenwerkingen aangegaan met artiesten uit het Midden-Oosten, onder wie de Iraniërs Kayhan Kalhor, in eigen land een grootheid op de kamancheh, een strijkinstrument, en Hossein Alizadeh op tar, een veelgebruikt gitaarachtig tokkelinstrument in de traditioneel-Perzische muziek.

'Al die gasten zeiden na het spelen: Rembrandt, ik voel de muzikale klik, maar die piano is bagger. De klank is te hard en de klankkleur mengt niet mooi met onze oosterse instrumenten.' Zou hij het samenspel naar een hoger plan willen tillen, dan moest Frerichs een alternatief vinden voor de piano.

Rembrandt Frerichs op de piano. Foto Adriaan van der Ploeg

Hout

Een ander pijnpunt is wat Frerichs de 'Starbucksificering van de piano' noemt. Kort gezegd: of hij nu in Siberië of in het Duitse Braunschweig optreedt, waar de hoogwaardige piano's van het merk Grotrian-Steinweg gebouwd worden: overal staat een Steinway- of Yamahavleugel klaar. Zonde, vindt Frerichs, de klankdiversiteit die pianoland rijk is, gaat verder dan het standaard Yamaha-geluid en wordt zo miskend. Daardoor is de klank van bijvoorbeeld de fortepiano in de vergetelheid geraakt.

Mechanisch zijn de fortepiano en de moderne piano vergelijkbaar: je drukt een toets in, de toets drukt op een hamertje, het hamertje op een snaar, er klinkt geluid. Waar de moderne piano een gietijzeren frame heeft en ivoren of kunststof toetsen, is de fortepiano vrijwel geheel van hout gemaakt. Dat vraagt een andere touché van de speler. De snaren zijn dunner en minder strak gespannen. Daardoor klinkt de fortepiano lichter en zachter dan een piano, en ligt het geluid dichterbij dat van een gitaar of harp.

Losse flodder

Door zijn zachtheid en typische klank zou de fortepiano goed kunnen passen bij oosterse muziek en zou Frerichs een vergeten klank kunnen afstoffen.

Zo kwam het dat hij die middag op de rondvaartboot de fortepiano ter sprake bracht. De opmerking was een losse flodder. Een plan had hij niet, zeker niet met zichzelf in de hoofdrol. Maar Van Boven reageerde: Te gek, staat genoteerd, op 23 maart geef jij met je trioformatie een concert op fortepiano in de grote zaal van het Muziekgebouw.

Oef. Vijf maanden om een concert voor te bereiden op een instrument dat hij nog nooit had aangeraakt. Het klonk als een kluif van een opgave. Maar al gauw, eigenlijk vanaf het eerste moment dat hij de fortepiano bespeelde, wist Frerichs dat hij meer met het instrument wilde doen dan in vijf maanden en één concert zou passen.

Jazzpianist Rembrandt Frerichs. Foto Adriaan van der Ploeg

Belemmeringen

Vreemd genoeg kwam dat vooral doordat de kansen die hij aanvankelijk zag, werden ingehaald door belemmeringen: dat wat hij op piano wel, maar op fortepiano niet kon (en van zichzelf mocht) spelen.

Zo probeerde hij een keer een aantal jazzklassiekers op fortepiano uit. Vreselijk klonk dat. De toon op een fortepiano is veel sneller weg dan bij een piano en is 'plokkig' in plaats van uitgestreken. Juist de traditionele jazz met complexe, volle toonstapelingen als inkleuring bij de melodie, klinkt daardoor niet op fortepiano. Te nietig. Snelle en sierlijke melodieën daarentegen werken heel goed.

Juist die belemmeringen prikkelden Frerichs verder te zoeken, beter en harder. Ook in maanden na het concert. Zijn geliefde jazzharmonieën had hij al overboord moeten kieperen. Nu moest hij het zoeken in de overgebleven bouwstenen: melodie en ritme.

De fortepiano van Mozart

Inmiddels bezit pianist Rembrandt Frerichs een fortepiano die speciaal voor hem is gebouwd. Het model is een kopie van de forte-piano die Mozart tot zijn dood in 1791 bespeelde en is gebouwd door de Belg Chris Maene, een grote naam onder de (forte)pianobouwers. Het Nationaal Muziekinstrumenten Fonds financierde de bouw en aankoop ter waarde van ongeveer 40 duizend euro.

Geen vergelijkingsmateriaal

Hij had ervoor kunnen kiezen om oosterse muziek te spelen, die stijl floreert bij bezwerend melodiespel. Maar dan zou Frerichs zichzelf niet meer recht in de ogen hebben kunnen kijken. Ondanks dat er best wat jazz en oosterse invloeden zijn terug te horen op de plaat, ging het erom wat hij kon doen met de klank van een instrument dat andere kwaliteiten vroeg, zoveel mogelijk losgeweekt van tradities.

Vergelijkingsmateriaal wilde hij niet en was er niet. 'Geen enkele pianist met dezelfde achtergrond als ik had zich ooit aan de fortepiano gewaagd. Dat was intimiderend en bevrijdend tegelijk.'

Vier jaar zou Frerichs zichzelf uiteindelijk op de proef stellen. The Contemporary Fortepiano is de voorlopige oogst. Allemaal door dat ene boottochtje.

Rembrandt Frerichs, cd: The Contemporary Fortepiano, Challenge Records.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.