ReportageDichterbij dan ooit

Hoe is het leven als fan van een influencer? ‘Ik ben de hele dag bezig met Famke Louise’

Beeld Nikki Roosma

Door sociale media zijn idolen dichterbij dan ooit, schrijft Doortje Smithuijsen – groot fan van Monica Geuze. Het fanschap is zelfs een manier geworden om je leven vorm te geven. Maar wat als de geadoreerde in werkelijkheid dichtbij komt, hoe gedraag je je dan? Plus: drie fans over de invloed van hun idolen.

Ik ben op dit moment dichter bij Monica Geuze dan ooit. Het is eind 2019, ik zit in een bioscoop, omringd door mensen in galakleding – het is een première – in een zaal die door het personeel onomwonden omschreven wordt als ‘zaal B’. In de buurt van deze zaal – ergens boven of onder ons – is ‘zaal A’: de zaal met beroemdere mensen. En daar zit Monica. Dat weet ik, omdat ik haar net een filmpje heb zien posten op Instagram – waarop ik haar al jaren volg. Sindsdien kan ik alleen maar voor me uit staren, me afvragend hoeveel meters er op dit moment tussen mij en Monica zouden zijn, en wat ik zal doen als ik straks op de borrel – waar zaal A en zaal B broederlijk samen zullen komen – tegenover haar zal staan.

Ik weet niet meer wanneer Monica Geuze haar intrede maakte in mijn leven, maar ik kan me een bestaan zonder haar niet meer voorstellen. Ze stal mijn hart al toen ze in 2014 als 16-jarige dj was van Ronnie Flex, en nog meer toen ze later dat jaar begon met vloggen. ‘Ik weet niet echt hoe ik het moet gaan doen’, zegt ze in haar eerste filmpje, ‘maar het idee was om vanaf nu alles wat ik doe elke dag vast te leggen op video’. Wist Monica veel dat ze binnen een paar jaar honderdduizenden abonnees op YouTube zou hebben, en meer dan een miljoen volgers op Instagram.

En wist ík veel, toen ik die eerste video aanklikte op mijn 22ste, dat ik de jaren die zouden volgen constant op de hoogte zou blijven van wat Monica aan het doen was. Dat ik zou meeleven met haar relatie met rapper Lil Kleine, met hun breuk, daarna met haar relatie met voetballer Lars Veldwijk, hun kind, en hun breuk, en nu weer met haar nieuwe verkering – een ondernemer die Robbert heet. Dat ik producten zou bestellen omdat Monica ze gebruikt, oorbellen zou dragen die Monica ontworpen heeft. Dat ik jaren later nog altijd een vlindertje in mijn buik zou voelen als ze een nieuwe vlog online heeft gezet.

Relatie fan-idool

Met de opkomst van sociale media is het fenomeen fanschap drastisch veranderd. Een jaar of tien, twintig geleden was een idool iemand die je verafgoodde door posters aan de muur te hangen, cd’s te draaien, misschien films of tv-programma’s te kijken. De relatie fan-idool was behoorlijk eenzijdig: de fan kreeg af en toe een zoethoudertje toegeworpen – een nieuw nummer, een tv-optreden, een bericht over een huwelijk in een roddelblad – en daar moest hij of zij het mee doen.

Maar met de digitalisering is de relatie tussen fans en idolen binnenstebuiten gekeerd, schrijft de Britse hoogleraar sociologie Ellis Cashmore in zijn boek Kardashian Kulture, waarin hij onderzoekt hoe de celebritycultuur in de 21ste eeuw is veranderd. Niet langer staan fans van buitenaf te kijken naar de wereld waarin hun idool leeft – ze staan er middenin.

In de jaren vijftig gingen sociologen de relatie tussen het publiek en de presentatoren op de steeds populairdere televisie beschrijven als een ‘parasociale relatie’. Deze wordt gekenmerkt door een – soms enorme – investering van tijd en energie vanuit de een (de tv-kijker, in dit geval), terwijl de ander (de presentator) niet eens weet dat hij of zij bestaat. Het bijzondere, schreven onderzoekers Richard Wohl en Donald Horton – die de term in 1965  muntten in een publicatie in Psychiatry – is dat zo’n presentator erin slaagt een gevoel van intimiteit op te bouwen met een grote groep volslagen onbekenden. Hoewel de fans hun idool vrijwel nooit in het echt ontmoeten, voelen ze zich niet afgewezen. Deze intimiteit is maar een schaduw van wat we normaal onder deze term verstaan, schrijven Wohl en Horton, maar werkt desalniettemin extreem verslavend.

Met de opkomst van sociale media is die parasociale relatie totaal uit de hand gelopen – van beide kanten. Vloggers, YouTubers en influencers delen alles van zichzelf, inclusief huilbuien, angstaanvallen, het sterfbed van een familielid. En wij, het publiek, zijn collectief verslaafder dan ooit. We zitten niet langer een uur per dag voor de tv voor dat ene momentje schijnintimiteit met steeds weer dezelfde quizmaster; we kunnen constant op onze computer en telefoon zien wat onze zelfgekozen idolen aan het doen zijn. Hun hele leven is inzet geworden in de wedstrijd om aandacht die online wordt uitgevochten.

En de inzet is hoog in die wedstrijd. Platform YouTube, waarop idolen als Monica Geuze zich hoofdzakelijk manifesteren, werd in 2005 gelanceerd en trok dat jaar al rond de 8 miljoen kijkers per dag. Inmiddels zijn dat er zo'n 5 miljard. Elke minuut gaat rond de 500 uur aan video via YouTube het internet op. Dat is per dag zo’n 720 duizend uur aan persoonlijke content – wachtend op fans die zin hebben in een dosis digitale intimiteit.

Niet gek dus, dat YouTubers in een poging boven die enorme berg aan materiaal uit te stijgen zo veel mogelijk delen, en dat zo persoonlijk mogelijk aanpakken. De bevalling van Monica Geuze kan ik zo’n beetje van minuut tot minuut navertellen. Ik weet precies hoe ze reageert als ze een muis door haar huis ziet lopen (huilen, schreeuwen). Ik weet waar ze haar kleren koopt, haar haar laat doen, waar ze een wijntje drinkt. Toen ik recent langs de Harbour Club in Vinkeveen reed – vlakbij Monica’s huis – voelde ik een aantrekkingskracht zoals ik die vroeger voelde bij het zien van een suikerspin: het trekt je aan zonder dat je weet waarom, zonder dat je weet of je het daadwerkelijk lekker vindt

‘De Harbour Club...’, stamelde ik tegen mijn geliefde achter het stuur, die even opzij keek.

‘Volgens mij is dat een heel ordinaire tent’, concludeerde hij, zijn blik al weer op de weg.

Ik was even stil en zei toen: ‘Daar komt Monica heel vaak.’

Influencermarketing 

Ik ben niet de enige die de drang voelt ergens naar binnen te gaan waar Monica vaak komt; de drang om diegene die ik online volg in het echt na te doen. Sterker nog: vermoedelijk is dat precies wat sociale media en de idolen daar zo aantrekkelijk maakt. Digitaal fanschap is niet zo zeer een verafgoding, meer een manier om je leven vorm te geven: idolen voelen – door de laagdrempelige platforms die ze gebruiken – dichterbij dan ooit. Ze delen hun hele leven, inclusief de spullen die daarbij horen – al dan niet betaald door een adverteerder. Wie vroeger naar een concert van Madonna ging kon alleen maar kijken naar wat ze aanhad – wie naar Monica Geuze kijkt, kan meteen doorklikken naar de webshop waar ze haar kleren heeft gekocht.

Over de financiële resultaten van dit soort influencermarketing bestaan verschillende cijfers, maar je kunt ervanuit gaan dat voor elke euro die een merk investeert in een vlogger of Instagrampersoonlijkheid, het circa 7 euro terugziet in omzet. De Amerikaanse zakenwebsite Business Insider berekende dat er in 2019 zo’n 8 miljard dollar was omgegaan in influencermarketing, en voorspelde voor 2022 een totaalbudget van 15 miljard.

Waar die omzet vandaan komt werd mij duidelijk tijdens het onderzoek voor mijn boek Gouden Bergen – over influencers en influencercultuur. Het viel het me op hoezeer de meisjes die ik sprak bezig waren hun digitale idolen na te doen. Tijdens een fotosessie op straat keken aspirant-influencers eerst op Instagram hoe ‘echte influencers’ op de foto gingen, om vervolgens zelf precies zo te poseren. Hun kleren en make-up hadden ze net zo van hen afgekeken. Als we in een café zaten – ook weer gezien op Instagram – bestelden ze liefst precies hetzelfde als hun digitale heldinnen daar hadden besteld.

Waar het publiek ooit machteloos was, schrijft Cashmore, verwacht het nu oneindige toegang. Niet alleen tot het leven van het idool – ook tot een handleiding van hoe je zelf zo’n leven kan leiden. En die handleiding wordt – aangemoedigd door platforms en adverteerders – steeds uitgebreider. In die zin doorbreekt digitaal fanschap de parasociale relatie: de eenzijdige intimiteit maakt plaats voor een ambitie om zelf precies zo te worden – een ambitie die door de toegankelijkheid van de platforms door iedereen kan worden verwezenlijkt. Monica Geuze is begonnen met vloggen omdat ze zag dat haar eigen idool Mascha Feoktistova – beter bekend als Beautygloss – er zo succesvol mee werd.

Digitaal omlijste binnenwereld

Het veranderen van ons fanschap kun je zien als een metafoor voor de verandering van de mens en de samenleving in de afgelopen decennia. Het verlies van gemeenschappen – religieus of andersoortig – is ingevuld door een individualistische manier van identiteitsvorming en recreatie, voor een groot deel gedicteerd door internet. Spelletjes spelen, films kijken, gesprekken voeren, winkelen: allemaal activiteiten die een paar jaar geleden nog in de collectieve, analoge buitenwereld plaatsvonden, maar nu steeds meer in de digitaal omlijste binnenwereld, eenzaam starend op je telefoon.

De generatie die ik onderzoek in mijn boek – de millennials, geboren tussen grofweg 1980 en 2000 – is opgegroeid synchroon aan de opmars van het internet. Tijdens hun volwassenwording maakten ze zichzelf wegwijs op MSN, Hyves, en Facebook. Stonden hun ouders ooit nog gelijkgestemd bij elkaar tijdens concerten en optredens; zij zaten allemaal thuis op hun scherm.

En hoewel op het eerste gezicht nogal eenzaam, sluit die houding naadloos aan bij wat deze generatie van hun ouders geleerd heeft: het gaat in het leven vooral om het ontwikkelen van jezelf, om excelleren. De gemeenschapszin en de focus op veiligheid die de ouders van de millennials – de babyboomers – van hun vaders en moeders hadden meegekregen, maakte in hun eigen opvoedstrategie plaats voor een focus op zelfontplooiing waarbij je niet of nauwelijks om je heen hoeft te kijken.

En inderdaad, weinig zo individualistisch als sociale media: op Facebook en Instagram kan je jezelf helemaal vormgeven zoals je zelf wil, zonder hulp van anderen. Daarnaast is de digitale wereld een bewezen vruchtbare bodem voor succes, getuige de ene na de andere vlogger en influencer die vanuit het niets hemelshoog gaat.

Anoniem

Ik besprak mijn Monica-fanschap lang met niemand, maar na een tijdje toch met mijn beste vriendin Lena Bril, die net zo’n grote fan bleek, en dat ook altijd voor zich had gehouden. In 2019 lanceerde we de Monica Geuze Fanpodcast – een verzamelplaats voor mensen die, net als wij, fan zijn van Monica, maar daar niet heel goed voor durven uit te komen.

Inmiddels hebben we duizenden luisteraars per dag, die ons laten weten dat het fijn is om te weten dat ze niet alleen staan in hun fanschap. In die berichtjes krijgen Lena en ik vaker wel dan niet te horen dat we voor hen voelen als ‘beste vriendinnen’. Niet heel gek: na jaren in hun eentje naar Monica te hebben gekeken, horen onze luisteraars eindelijk van mensen die dat ook doen. Hun individualistische fanschap kan nu worden gedeeld met andere fans. 

Het is niet zo dat fans – van podcasts, vlogs of andere sociale media – niet met elkaar in contact willen komen. Toen ik afgelopen jaar voor mijn documentaire Mijn dochter de vlogger draaide op de Dutch YouTube Gathering – waar jongeren via meet & greets van een halve minuut contact kunnen maken met hun favoriete YouTuber – zag ik hoe fans joelend op elkaar afrenden en elkaar in de armen vielen. Ze hadden elkaar nog nooit eerder gezien, maar van tevoren afgesproken bepaalde mutsen of truien aan te trekken, zodat ze elkaar zouden herkennen.

Fan zijn via sociale media voelt enerzijds comfortabel, anderzijds behoorlijk eenzaam. Niet gek dus, dat veel mensen naar dit soort dagen gaan om elkaar te ontmoeten, of anders fanaccounts beginnen: een soort digitale altaren voor de idolen, die dienen als een publiek eerbetoon, maar ook als een manier om met andere fans in contact te komen. Opvallend is dat die accounts vaak anoniem zijn: de behoefte aan contact is er wel, maar de behoefte jezelf online te profileren als fan een stuk minder; we willen toch vooral onszelf laten zien, en niet de adoratie voor een ander.

Never meet your heroes

De film is afgelopen en het moment dat zaal A en zaal B met elkaar gaan mengen komt steeds dichterbij. Om me heen staan mensen al op uit hun stoel, ik blijf nog even zitten en kijk of Monica misschien al een video heeft geplaatst van de borrel.

Ik heb weleens gehoord dat de maker van de podcast Denzel Washington Is The Greatest Actor Of All Time, Period eens op een feestje stond waar Denzel Washington himself ook aanwezig was. Toen Washington de podcastmaker benaderde met de vraag of hij niet die brother was die een podcast over hem maakte, antwoordde hij: nee, dat is een vriend. Een bijbelser tafereel in tijden van sociale media-fanschap is bijna niet te bedenken.

Ik begon die anekdote steeds beter te begrijpen, terwijl ik eerst aansloot in de rij richting de borrel, en toen afsloeg naar rechts, de trap af, richting de uitgang. Het was niet dat ik dacht dat Monica tegen zou vallen als ik haar in het echt zou ontmoeten, of dat ik me zou schamen voor mijn liefde voor haar. Het was meer dat ik onze parasociale relatie niet wilde verbreken, simpelweg omdat die me in de afgelopen jaren zoveel waard is geworden.

Sociale media hebben fanschap drastisch veranderd, maar misschien blijft één credo hetzelfde: never meet your heroes. Dat dacht ik althans, toen ik een paar minuten later bij de Febo om de hoek stond, veilig via Instagram toekijkend hoe Monica zich prima vermaakte op een feestje waar ik bij was, terwijl het toch een beetje zo voelde. Precies zoals het hoorde.

***

Denchel Josepha (16, Den Helder) fan van rapper en ex-vlogger Famke Louise

Beeld Marie Wanders

‘Ik ben eigenlijk de hele dag bezig met Famke Louise. Ik luister naar haar muziek en heb op mijn telefoon ingesteld dat ik bij elk nieuwtje over haar een bericht krijg. Ik zit ook in een appgroep met andere fans waarin we de constant liedjes en foto’s van Famke delen. Eigenlijk trilt mijn mobiel de hele tijd vanwege Famke-updates.

Ik volg Famke al vanaf haar begintijd als vlogger, maar toen ze in 2017 haar eerste nummer op YouTube zette werd ik echt fan. Twee dagen later maakte ik famkelouise_fp aan, mijn fanpagina op Instagram. Inmiddels heb ik zo'n vijfhonderd volgers. Er zijn een hele hoop fanpagina’s online, dus om een beetje aandacht te krijgen moet je iets speciaals doen. De meeste mensen delen op hun pagina foto’s en video’s van Famke, maar ik deel zelfgemaakte tekeningen, ongeveer twee per week, dus naast school ben ik er hartstikke druk mee.

Ik kende eerst geen anderen die naar Famke Louise luisterden, tot ik een jaar geleden in naar een concert in Amsterdam zou gaan, en ik via mijn fanpagina vroeg of er mensen waren die zin hadden om samen te gaan. Toen reageerden er fans uit alle hoeken van het land, die net als ik in hun eentje een kaartje hadden gekocht. Inmiddels heb ik een Instagramvriendengroepje met wie we straks weer naar de concerten hopen te gaan.

Ik hoop dat ik voor die tijd nog Famke Louise-merchandising kan kopen. Ik ben nu de enige van ons groepje die dat niet heeft, dus dat voelt een beetje nep. Alsof ik niet all the way fan ben. Famke-kleren zijn best duur, sowieso 50 euro voor een hoodie. En het liefst wil ik een heel pak.

Af en toe heb ik een dip in het bijhouden van mijn fanpagina. Dan zie ik dat Famke wel foto’s liket op andere pagina’s, maar niet bij mij. Dat vind ik lastig. Ik houd nu al vier jaar mijn pagina bij, en nog nooit heeft Famke zelf gereageerd. Soms denk ik daardoor: waar doe ik het nou eigenlijk voor? Een tijdje ben ik zelfs helemaal gestopt met uploaden

Maar als ik zo’n dip heb, haal ik moed uit mijn Instastories. Bij die korte, tijdelijke filmpjes op Instagram kan je zien wie er allemaal kijkt, en af en toe zie ik Famke zelf in die lijst staan. Dan heb ik weer motivatie om door te gaan. Uiteindelijk doe ik dit voor haar. Zodat Famke, als zij niet lekker in haar vel zit, naar mijn pagina kan kijken. Dat ze kan zien dat fans als ik haar altijd supporten.’

Jari Yntema (24, Workum) fan van vlogger Enzo Knol

Beeld Marie Wanders

‘Toen ik een paar jaar geleden nog thuis woonde, had ik eigenlijk niets te doen als ik van school kwam. Dan staarde ik meestal op de bank een beetje voor me uit. Op zo’n middag liet mijn zusje me een vlog van Enzo Knol zien. Ik dacht: dat ga ik ook eens kijken, zien of het wat is. Sindsdien heb ik geen vlog overgeslagen.

Wat ik vooral tof vind aan Enzo’s vlogs zijn alle spannende dingen die hij doet. Een Lamborghini kopen, op wintersport gaan, sporten met Rico Verhoeven. Via hem kan je echt een beetje dat BN’er-leven meekrijgen.

Als ik vroege dienst heb bij de ijsfabriek waar ik werk, kan ik als ik aan het eind van de middag thuiskom meteen Enzo’s nieuwe vlog kijken – hij komt elke dag om 4 uur online. Als ik late dienst heb, tot 10 uur ’s avonds, kijk ik meteen de volgende ochtend. Mijn vrouw klaagt er weleens over dat ik na het werk eerst aandacht geef aan Enzo en daarna pas aan haar. Maar als ik thuiskom ben ik gewoon gefocust op die vlog. Dan wil ik meteen kijken, en als hij is afgelopen heb ik weer aandacht voor haar.

Eigenlijk voelt Enzo als een onderdeel van ons huishouden. Ik ken hem heel goed, door alle persoonlijke dingen die hij in zijn vlog heeft gedeeld. Bijvoorbeeld het uitmaakfilmpje met zijn ex Dee, waarin ze samen bekendmaakten dat ze uit elkaar gingen. Ik vond het mooi dat ze dat deelden, ook al is het best privé. Enzo vlogt al zo lang over zijn leven, daar horen die persoonlijke dingen gewoon bij.

Enzo liep in zijn jeugd tegen dezelfde dingen aan als ik. Hij werd ook gepest op school en vond het moeilijk om gemotiveerd te blijven. Ik heb zelf ook weleens over het leven gedacht: laat maar. In zo’n periode had ik veel aan Enzo. Hij heeft mij geleerd dat je niet hoeft te veranderen voor anderen. Dat je gewoon je gekke zelf mag zijn. Het liefst draag ik elke dag mijn Enzo Knol-hoodie en -pet. Dan noemen ze me op mijn werk ‘bekende Nederlander’, voor de grap.

Laatst was Enzo ineens drie dagen offline – er kwam geen vlog, geen bericht op Instagram. Ik maakte me zorgen, vroeg me af wat er aan de hand was, of ik iets moest doen. Uiteindelijk bleek dat Enzo ziek was. Zo’n radiostilte kan voorkomen natuurlijk, maar als fan zit je dan echt in de rats.

Mijn vrouw zag op een gegeven moment in dat ze niet om Enzo heen kon als ze met mij wilde zijn, dus heeft ze hem vorig jaar uitgenodigd op onze bruiloft! Hij heeft ons de ringen overhandigd, een korte speech gehouden, en alles gefilmd voor zijn vlog.  Naderhand hebben Enzo en ik wel contact gehouden, maar van een tweede ontmoeting is het nog niet gekomen. Ik heb hem weleens een berichtje gestuurd, dat ik het leuk zou vinden om samen te gaan sporten. Misschien stel ik binnenkort een paar data voor. Maar die jongen is ook zo druk, hij heeft er vast geen tijd voor.’

Tessa Verkaik (34, Amsterdam) en dochters Melissa en Selina, fans van de Bellinga’s

Beeld Marie Wanders

‘Mijn oudste dochter Melissa was 3 toen ze begon met kijken naar de Bellinga’s, op een gegeven moment ging ik meekijken. Inmiddels kijken Melissa en ik samen met mijn jongste dochter Selina van 4 elke dag samen naar de familievloggers. Het liefst ’s ochtends vroeg, nog voor school. De Bellinga’s zetten elke ochtend om 6 uur een nieuwe video online, en wij kijken dan tijdens het ontbijt met z’n drietjes. We kunnen niet wachten. Mijn vriend kijkt ook weleens mee, maar het blijft toch een moeder-dochterdingetje.

Juist het alledaagse maakt de Bellinga’s zo leuk. Dat ze laten zien hoe ze opstaan, wat ze in huis hebben, wat ze koken. We halen er veel inspiratie uit. Als zij pannenkoeken bakken, zeggen wij tegen elkaar: dat gaan wij vanavond ook doen. Als er in de vlog wordt ge-mens-erger-je-niet, halen wij dat spel ’s middags ook uit de kast. Ik koop soms ook kleertjes die de Bellinga-kinderen dragen voor Melissa en Selina. En ik merk dat zij zelfs beter groente eten door de Bellinga’s: als die in hun vlog broccoli en wortels laten zien, zitten zij dat ’s avonds ook braaf op te eten.

Wat soms wel lastig is, is aan mijn dochters uitleggen dat wij niet alles van de Bellinga’s kunnen nadoen. Zij krijgen als bekende YouTubers veel gratis. Ik moet dan uitleggen dat wij dat gewoon moeten betalen. Maar ik geloof dat ze dat wel begrijpen, Melissa in elk geval.

Ik haal zelf veel opvoedingsinspiratie uit Fara, de moeder van de Bellinga’s. Zij gaat zo relaxed met haar kinderen om, legt dingen heel rustig uit. In sommige situaties denk ik daarom: wat zou Fara doen? En ik merk dat als ik de dingen op haar manier aanpak, mijn dochters rustiger reageren.

Inmiddels voelen de Bellinga’s als gezinsleden. Als we op vakantie gaan en een paar dagen niet kunnen kijken, missen we ze zoals je vrienden of familie mist. Melissa en Selina zouden ze heel graag eens in het echt ontmoeten, maar ik zou eigenlijk niet weten hoe ik dat moet aanpakken. Laatst las ik iets over een fandag, misschien moet ik daar eens achteraan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden