Hoe houden de Penoza-schrijvers de serie tot het eind spannend? Ze leggen het uit

Een miljoen trouwe kijkers zien uit naar de allerlaatste aflevering van misdaadserie Penoza. Hoe houden scenarist Chris Westendorp en producent Sabine Brian de fans tot 't eind gelukkig?

Sabine Brian (links) en Chris Westendorp.Beeld Foto: Renate Beense

Anders dan in drie voorgaande seizoenen wordt in Penoza V geen pink afgeknipt, tot lichte teleurstelling van twee vrouwen achter de hitserie. Chris Westendorp (47), dit seizoen de hoofdschrijver van Penoza: 'Ik heb nog geprobeerd het in het scenario te krijgen, maar het lukte niet. Het zou geweld om het geweld zijn geworden en dat willen we niet. In Penoza moet geweld efficiënt zijn, niet op zichzelf staan maar iets toevoegen.'

Producent Sabine Brian (46) van NL Film, die bij alle scriptbesprekingen de lijn bewaakte en de scenaristen benaderde: 'Het was ons grapje, maar deze keer kon de afgeknipte pink er echt niet in.'

Na zeven jaar komt zondag met aflevering 48 een eind aan een misdaadserie die een plaats heeft verworven in de canon van de Nederlandse televisie. De mix van het hoge tempo, de spanning, het geweld en de acteerprestaties, van hoofdrolspeler Monic Hendrickx als Carmen van Walraven in de eerste plaats, tilden Penoza naar een hoog niveau. Kenmerkend voor de serie is de vermenging van de bovenwereld met de onderwereld. Het verhaal draait om de spanning tussen het moederschap van Carmen en haar criminele activiteiten als beheerder van wat eufemistisch de 'winkel' wordt genoemd.

Het schrijven was het werk van een team. Brian: 'Een man of vrouw redt dat nooit in zijn of haar eentje. Voor de voornaamste bouwsteen van de serie, het scenario, waren sinds 2010 twaalf mannen en vrouwen verantwoordelijk. In de eerste drie seizoenen was Penoza-bedenker Pieter Bart Korthuis de hoofdschrijver. Oscar van Woensel nam het van hem over. Het fundament werd gelegd door Korthuis en regisseur Diederik van Rooijen, volgens Westendorp de man die de serie het 'lefgozerige karakter' gaf.

De hoofdschrijver en de schrijvers van de afleveringen kwamen wekelijks bijeen, samen met Sabine Brian en Brigitte Baake, destijds eindredacteur drama van KRO-NCRV.

Door de korte tijd tussen het schrijven en de opnamen werden de afleveringen verdeeld over meerdere schrijvers. Nadat ze in het vierde seizoen al twee afleveringen voor haar rekening had genomen, werd Chris Westendorp in het vijfde en laatste seizoen de hoofdschrijver. De afgelopen jaren werkte ze onder meer mee aan de bekroonde documentaire Schuldig en de BNNVara-serie Vechtershart.

Eervol, noemt Westendorp haar hoofdrol in Penoza V. 'Mijn verantwoordelijkheid is nu veel groter, ook omdat dit het laatste seizoen is. Het einde is belangrijk, daar is bij elke serie heel veel discussie over.'

Penoza, de schrijvers

Seizoen 1 (2010)

Pieter Bart Korthuis (hoofdschrijver), Elbe Stevens en Franky Ribbens.

Seizoen 2 (2012-2013)

Pieter Bart Korthuis (hoofdschrijver), Franky Ribbens, Karin van der Meer en Maarten Lebens.

Seizoen 3 (2013)

Pieter Bart Korthuis (hoofdschrijver), Franky Ribbens, Karin van der Meer en Philip Delmaar.

Seizoen 4 (2015)

Oscar van Woensel (hoofdschrijver), Chris Westendorp, Willem Bosch, Bastiaan Kroeger en Willem Helwig.

Seizoen 5 (2017)

Chris Westendorp (hoofdschrijver), Karin van der Meer, Willem Bosch en Luuk van Bemmelen

Voordat ze werd benaderd keek ze slechts af en toe naar Penoza. 'Vaak vond ik het heel naar. Te gewelddadig. Als je er niet helemaal in zit, zie je vooral het geweld en niet het drama. Ik had net een baby, dat scheelde. Penoza gaat ook over kinderen die in de misdaad verzeild raken. Dat paste niet bij mijn privésituatie. Toen ik mee ging schrijven en alle afleveringen terug ben gaan kijken, kon ik het beter aan. Ik kwam erin en ging van de personages houden.'

Brian: 'Ik heb, samen met Brigitte Baake, altijd de vrouwelijke kant in de gaten gehouden. Ik stelde steeds de vraag: willen vrouwen hier nog naar kijken? Of worden er door de schrijvers grenzen overschreden?'

Dat gebeurde soms, volgens Brian. Een baby doodschieten, dat heb ik afgekeurd. Daar kan niemand tegen. Ik kijk vooral of het écht nodig is. Moeten we het doen, levert het iets op voor onze karakters, of is het alleen maar effectbejag?'

Zo gewelddadig als Penoza was een dramaserie bij de publieke omroep niet eerder, met koelbloedige executies, afranselingen en martelingen. De eerste aflevering van het laatste seizoen was amper begonnen of Frits, een handlanger van Carmen, had al het loodje gelegd en haar schoonzoon Storm was gemarteld.

Het geweld in de serie was onmisbaar, zeggen de twee vrouwen. Westendorp: 'Als schrijver heb je het nodig, voor de spanning. Maar de scènes zelf zijn net als seksscènes relatief onbelangrijk. Het gaat om de momenten ervoor en erna. Dáár zit het drama. Het klinkt misschien gek, maar het geweld moet een reden hebben. Geweld bevat op zich geen drama.'

Brian: 'Maar het moet erin. Penoza is een misdaadserie en Carmen is een harde crimineel. We hebben zelfs nog overwogen een scène met een hoofd te doen, maar toen haalde de werkelijkheid ons in, met dat afgehakte hoofd op een stoep in Amsterdam. Het werd te actueel. Zo heftig is de criminaliteit in Nederland.'

Westendorp: 'De werkelijkheid is veel gewelddadiger dan wij vertellen. De moorden zien er misschien akelig uit, maar het is grotendeels suggestie. We laten de slachtoffers niet zien als ze bloedend op de grond liggen.'

Ze wijzen op de Kijkwijzer van het Nicam, waarin gedetailleerd is vastgelegd wat is toegestaan en wat niet. Ook het tijdstip van de uitzending is daarbij van belang. Brian: 'Om half negen 's avonds moet ook mijn nichtje van 12 kunnen kijken.'

Westendorp: 'Ik weet precies wat wel en wat niet mag. In een moordscène laat ik niet zien hoe iemand er precies aan toe is. Dat mag niet.'

Brian: 'Je mag bijvoorbeeld wel laten zien dat er een mes in iemand wordt gestoken, maar het mes er niet in beeld uithalen. We suggereren meer dan we laten zien. Als die jongens in de parkeergarage worden doodgeschoten, zie je alleen dat die gun in de auto wordt gestoken. Plof.'

Tientallen mensen in de omgeving van Carmen van Walraven brachten het er sinds 2010 niet levend vanaf. Opvallend is dat niemand zeker was van zijn leven. Ook geliefde personages kwamen in Penoza aan hun einde. In de voorlaatste aflevering werden de kijkers totaal verrast door de dood van Storm (Gijs Naber). De schoonzoon van Carmen kwam om het leven door toedoen van een ander geliefd personage, Berry (Loek Peters).

Met moeite kon in eerdere seizoenen worden voorkomen dat Fiep Homoet (Olga Zuiderhoek), de moeder van Carmen, werd gedood. Brian: 'We hebben er voor moeten vechten dat Fiep in de serie bleef. Ze stond een paar keer op de nominatie om vermoord te worden, schrijvers wilden dat, maar ze mocht niet dood van ons. We zijn gek op haar.'

Westendorp: 'Schrijvers vinden het leuk om dingen te doen die de kijker niet verwacht.'

Brian: 'Dan schudt Twitter en dat is aantrekkelijk. Maar je moet ook bepaalde rollen houden, om de kijkers aan je te blijven binden. Dat is ook een gevecht geweest. Sommige schrijvers vonden dat lastig. Waarom mag hij of zij niet dood? Soms moesten we een geliefd personage wel laten sterven, voor het verhaal. Vooral de dood van Jacob Derwig als rivaal van Carmen deed pijn. Hij was fenomenaal.'

Westendorp: 'Ik heb de aflevering geschreven waarin de vriend van Carmen dood ging, gespeeld door Eric Corton. Ik wist dat hij het vreselijk zou vinden. De volgende dag zag ik hem toevallig op straat lopen. Ik twijfelde. Moest ik hem vertellen dat ik hem dood had geschreven? Ik ben doorgefietst.'

Brian: 'Met Eric moesten we echt even praten. Hij begreep het wel, hij wist dat het er aan zat te komen, maar hij baalde enorm. In Penoza was niemand zeker van zijn leven. De liefde van mannen voor Carmen werkt heel goed, maar niet te lang. Want dan wordt het saai. Dus moet je af en toe zeggen: daar gaat er weer een, hoe pijnlijk het ook is.'

Soms werd een truc toegepast. Lang veronderstelden de makers dat Penoza III het laatste seizoen zou worden. Carmen werd neergeschoten, maar de schrijvers namen het zekere voor het onzekere.

Brian: 'We wisten nooit zeker of er wel een volgend seizoen zou volgen, maar hielden er wel altijd rekening mee. We lieten Carmen bewust in haar buik schieten, zodat ze het zou kunnen overleven. Berry richt op haar hoofd, maar schiet uiteindelijk lager.'

Westendorp: 'En we hadden tot het laatst het gevoel dat we echt nog iets te vertellen hadden.'

In Penoza V legde Westendorp nog meer dan voorheen nadruk op het moederschap van Carmen. 'Ze overziet de consequenties van haar gedrag, eindelijk. Ze bleef maar volhouden dat ze het kon combineren en dat ze het beste deed voor haar kinderen. Ze komt erachter dat ze geen goede moeder is geweest en realiseert zich dat ze niet zo door kan gaan.'

Met Monic Hendrickx had ze tijdens het schrijven regelmatig contact. 'We gingen soms koffie drinken of belden met elkaar.'

Brian: 'De acteurs kennen hun eigen rol zo langzamerhand bijna beter dan de schrijvers.'

Westendorp: 'Ik kon haar niet altijd een plezier doen. Monic wilde bijvoorbeeld al heel lang een scène spelen waarin ze drugs gebruikt, dat leek haar geweldig.'

Brian: 'Daar hebben we eindeloos over gediscussieerd. Het kan natuurlijk, maar zou het ook interessant zijn geweest? Carmen is van oorsprong de vrouw die het ene moment boterhammetjes klaarmaakt voor haar kinderen of voorleest op school, en het volgende bepaalt of iemand blijft leven of een drugsdeal sluit. Je zag haar niet drinken of drugs gebruiken. Dat vond ik prettig. Je moet blijven vernieuwen, maar het moet wel iets leuks opleveren. Alleen drugs gebruiken is niet goed genoeg.'

Westendorp: 'We hebben het geprobeerd, maar de scène had veel te weinig tempo. Penoza moet doordenderen, een drugsscène houdt de boel op. Het is gesneuveld.'

Met een van de andere schrijvers, Willem Bosch, is Chris Westendorp verantwoordelijk voor de laatste afleveringen van Penoza. Over de climax willen zij en Sabine Brian niet veel kwijt.

Westendorp: 'We wisten hoe Penoza moest eindigen. Maar wat is de beste en verrassendste manier om het te vertellen? Het hele team had er natuurlijk een mening over, dat maakte het ook ingewikkeld.'

Brian: 'We hebben nachten doorgehaald om het in orde te krijgen. Met een miljoen kijkers die seizoen na seizoen kijken heb je de plicht waardig en goed af te ronden; ook voor iedereen die aan de serie heeft meegewerkt. We hebben alles op alles gezet.'

Een teamprestatie, noemen ze Penoza. Gecombineerd met de durf van de makers, regisseur Diederik van Rooijen in de eerste plaats, leverde dat een plek op in de top-10 van de beste Nederlandse tv-series die dit jaar werd samengesteld door de Volkskrant.

Brian: 'Binnen de beschikbare tijd en het budget hebben we met de schrijvers, regisseurs, cast en crew de grenzen op alle manieren opgezocht. Het was vijf seizoenen lang feest. Iedereen die aan de serie heeft meegewerkt heeft het gevoel dat hij deel uitmaakt van een hechte familie. En dat zie je terug in het resultaat.'

Westendorp: 'Penoza begon als een misdaadserie. Het werd iets veel groters.'

Penoza V, slot, zondag 20.25 uur, NPO 3, KRO-NCRV.

Penoza, de film 

Producent Sabine Brian van NL Film schat de kans dat tv-serie Penoza wordt afgesloten met een film op 90 procent. 'Iedereen wil het en alle agenda's kloppen.' De man die Penoza in de eerste seizoenen vorm gaf, Diederik van Rooijen, heeft inmiddels de eerste versie van het script klaar. Van Rooijen zal de film ook regisseren. De opnamen staan gepland voor het najaar van 2018. Ook de cast is grotendeels bekend: 'Alle acteurs die na seizoen vijf nog leven spelen mee.'

De Volkskrant tipt welke serie's de moeite waard zijn.

Lees hier wat u volgens de Volkskrant gezien moet hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden