Hoe het verleden wordt uitgegumd

Het misdaadverhaal is bijzaak in de laatste roman van Henning Mankell

Herinneren staat centraal, het misdaadverhaal is bijzaak in de laatste Henning Mankell. Er wordt op ontroerende wijze herinnerd in de roman, die pas in de tweede helft vaart krijgt.

Wanneer een schrijver sterft, lijkt het of zijn woorden opnieuw geladen worden. Dat geldt ook voor Zweedse laarzen, Henning Mankells laatste roman. Je zou die kunnen lezen als een aanloop naar het einde ('Ik weet niet of ik rustig zal sterven of me wanhopig verzet. Ik weet absoluut niets over wat er mij wacht'), maar daarmee blijft de kern van het boek onaangeraakt.

Vreemd boek

Zweedse laarzen, een vervolg op Italiaanse schoenen, een roman die Mankell schreef over een gepensioneerde arts die zich terugtrekt op een Zweeds eiland, is een vreemd boek. In potentie een broeierige roman over angst voor het vreemde, over eenzaamheid en over de onmogelijkheid de ander te kunnen kennen, maar die belofte wordt slechts gedeeltelijk ingelost. Dat komt vooral door Fredrik Welin. Een hork van een man, die maar niet uitgezemeld raakt over de koekjes die tegenwoordig bij de koffie worden geserveerd en de inferieure kwaliteit van de hedendaagse kleding. Een man die leeft in herinneringen, die hem steeds weer even plotseling uit het duister van het geheugen lijken te bespringen. Welin is de achilleshiel van Zweedse laarzen: in de eerste helft van het boek overkomt hem te veel, onderneemt hij te weinig en is hij vooral in de weer met de gevolgen van een brand, die hem al in de eerste zin van het boek van al zijn bezittingen ontdoet. Welin - oud, eenzaam, nors - staat in de herfst van zijn bestaan met lege handen. Zijn vrouw is dood, zijn dochter is overal en nergens en een huis heeft hij ook al niet meer. Prima uitgangspunt voor een verhaal over bezit, geheugen en opnieuw beginnen met de last van een bijna voltooid leven op je schouders. En toch.

Gesputter

Toch duurt het even voor Fredrik Welins verhaal begint te boeien. Dat komt deels door de weinig sympathieke hoofdpersoon. Aan zwijgzame, duistere chagrijnen geen gebrek in Mankells oeuvre, maar in veel van hen - Kurt Wallander, Lars uit Diepte en Hans uit Het oog van de luipaard, om er maar enkele te noemen - borrelde iets, iets waar de lezer graag z'n vinger achter wilde krijgen. Bij Fredrik Welin wil het stuurse zwijgen maar geen borrelen worden, het is eerder een ergerniswekkend gesputter, en de soms vreemd aandoende stijl doet de personagetekening ook geen goed: 'Een tikkeltje slecht geweten is me niet vreemd nadat ik bruusk tegen iemand ben geweest.'

Pas in de tweede helft, waarin het decor zich van de Zweedse scherenkust tijdelijk naar Parijs verplaatst, komt de vaart erin. Welins dochter Louise blijkt vele onvermoede karaktertrekken te bezitten en zelfs Fredrik blijkt, eenmaal van dat deprimerende eiland af, een veel interessantere man dan tot dan toe zichtbaar was. In navolging van zijn dochter probeert ook Welin empathischer te worden, iets waar hij met horten en stoten uiteindelijk in lijkt te slagen.

Anekdotes

Spannender dan de verwikkelingen in het 'misdaadverhaal' - brand blijkt aangestoken, Fredrik wordt verdacht, meer huizen vliegen in de fik, oplossing ligt uiteindelijk behoorlijk voor de hand - zijn Fredriks herinneringen, vaak met de dood verbonden. Zoals die aan de lijst telefoontjes die zijn vader kort voor diens dood afwerkte, om alle mensen die hij in zijn leven verkeerd had behandeld nog een keer te woord te kunnen staan. Bij iedere overledene op zijn lijst raakte Welin senior in paniek.

Anekdotes als deze fungeren als pars pro toto voor de roman: het verleden laat zich niet herschrijven, niet herstellen. Wat wel kan, is dat wat in het heden gebeurt het verleden voorgoed uitgumt - dat wordt aan het slot bewezen.

Zweedse laarzen is een boek over herinneren, zoals Mankells dit voorjaar verschenen autobiografie Drijfzand dat was. Er wordt ontroerend herinnerd, maar soms wordt het ook verwarrend: 'Die avond at ik een vissoep die geen enkele herinnering naliet.'

Herinnerd zal Henning Mankell vermoedelijk vooral worden om zijn weergaloze Wallanders, zijn ontroerende jeugdboeken, zijn theaterwerk, zijn maatschappelijke engagement en zijn liefde voor Afrika. Niet per se om Zweedse laarzen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.