Hoe het mysterie te gebruiken

Ook in haar nieuwe roman, The Accidental, laat Smith diverse stemmen aan het woord. Het verhaal begint met een monoloog van ene Alhambra. Ze is op een avond in 1968 verwekt in een bioscoop met dezelfde naam. Haar moeder was voor de derde keer die week naar de film Poor Cow met Terence Stamp, en raakte zo opgewonden van de acteur dat ze de bioscoopzaal uitliep en de eerste de beste man die ze tegenkwam verleidde.

Van haar moeder heeft ze geleerd hoe ze het mysterie moet gebruiken en hoe ze gedaan krijgt wat ze wil, vertelt Alhambra. En van haar vader: hoe te verdwijnen, hoe niet te bestaan.

Na deze korte introductiebelanden we in Norfolk anno 2003, waar de familie Smart een nogal tegenvallende vakantie viert. Michael Smart is universitair docent Engels in Londen en pathologisch ontrouw aan zijn echtgenote Eve. Eve is een succesvol schrijfster van autobiotrufictinterviews: gefictionaliseerde ‘vervolglevens’ van mensen die echt hebben bestaan maar jong zijn gestorven. Ze heeft te kampen met een writers’ block en hoopt dat haar vakantie daaraan een einde zal maken.

Eve is de moeder (en Michael de stiefvader) van Magnus (17) en Astrid (12). Magnus weigert zijn kamer uit te komen, niet omdat hij een adolescente dwarsligger , maar omdat hij ernstig gebukt gaat onder een recente gebeurtenis op school. Hij heeft twee klasgenoten laten zien hoe je met behulp van de computer de foto van een meisje aan een pornografisch plaatje kunt plakken. De twee hebben de les in praktijk gebracht en hun product (met als afzender ‘Michael Jackson’) aan iedereen toegestuurd. Het meisje, een klasgenote, heeft vervolgens zelfmoord gepleegd.

Ook Astrid leeft in haar eigen werkelijkheid: met behulp van een videocamera legt ze ochtenden vast. Ze heeft er al negen, van vorige week donderdag tot en met deze week vrijdag.

Tot zover oogt The Accidental als een realistische roman over een disfunctioneel gezin: vier mensen die vrijwel niets met elkaar delen, een gegeven dat Smith accentueert door de vier uiteenlopende vertelstijlen waarin ze zichzelf presenteren.

Dan verschijnt uit het niets een aantrekkelijke vrouw die zich aankondigt met de zin: ‘Sorry dat ik te laat ben. Ik ben Amber. Mijn auto had pech.’ Wie is ze? Is zij een journaliste die Eve komt interviewen? Een studente van Michael? Hoe dan ook, Amber weet zich binnen de kortste keren een plek in het gezin te verwerven. Ze voorkomt een zelfmoordpoging van de arme Magnus en heeft later zelfs seks met hem. Ze leest de gedachten van Eve. Ze brengt Michael helemaal het hoofd op hol en ze wint het vertrouwen van Astrid.

Kortom, Amber kruipt in de ziel van de vier Smart-gezinsleden. Ze begrijpt hun gedachten en gevoelens, helpt ze hun eigen positie beter te overzien en evalueren, verschaft hun zelfinzicht. De lezer heeft inmiddels, mede vanwege Ambers verwijzingen naar de wereld van de film, de conclusie getrokken dat zij dezelfde is als de Alhambra uit het eerste hoofdstuk: zij die weet hoe het mysterie aan te wenden, en hoe niet te bestaan.

Zo plotseling en onverwacht als Amber is gekomen, zo plotseling verdwijnt ze ook weer, het gezin Smart (en ook een beetje de roman) ietwat verweesd achterlatend. Het is dan intussen wel duidelijk dat we haar niet als een gewoon personage dienen te beschouwen. Afhankelijk van hoe je The Accidental leest, is Amber te zien als belichaming van de verbeelding, van het zelfbewustzijn, van de mogelijkheid toeval en willekeur om te buigen in de richting van keuzes en besluiten.

Smith zingt haar lied van schijn en wezen in vele toonaarden en boordevol verwijzingen naar film en literatuur. Zo is het gegeven van de komst van een beeldschone vreemdeling die een gezin in totale verwarring brengt, onder meer bekend uit Pasolini’s Teorema, een film uit 1968 (!), waarin de rol van de vreemdeling wordt gespeeld door Terence Stamp.

Knap en aanstekelijk is de manier waarop de auteur de personages elk hun eigen stem geeft – Michael de intellectueel, Astrid het pubermeisje, enzovoort – en vooral de wijze waarop ze Amber haar levensverhaal laat vertellen met een knipoog naar de filmwereld en de contemporaine geschiedenis. We hoppen van The Sound of Music naar de dood van Elvis, van Out of Africa naar Enoch Powells beruchte ‘Rivers of Blood’-toespraak, van Murder on the Orient Express naar de Parijse studentenopstanden, van Last Tango in Paris naar de Concorde.

Ali Smith is een intellectuele, cerebrale auteur, maar tegelijkertijd speels en toegerust met veel gevoel voor humor. Schrijven is voor haar een potje sparren met de lezer. Ze is een typische writers’ writer, met de potentie voor meer.

Ali Smith: De toevallige. Vertaald door Irving Pardoen. Uitgeverij Mouria; 320 pagina’s; ¿ 19,90. ISBN 90 4585 1121.

Ali Smith: The Accidental. Hamish Hamilton, import Penguin, Benelux; 306 pagina’s; ¿ 27,-. ISBN 0 241 14190 7.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden