Hoe Harry Mulisch met het bespelen van de media zijn tijd vooruit was

 Hoe Harry Mulisch met het bespelen van de media zijn tijd vooruit was. 

Beeld Phil Nijhuis / HH

Op 6 november 2010 werd Harry Mulisch begraven in Amsterdam. Sander Bax, als onderzoeker verbonden aan de Universiteit Tilburg, zat voor de televisie en bekeek het tot in de finesses geregisseerde spektakel van de uitvaart. Jarenlang had Bax zich beziggehouden met het werk van Mulisch. Nu beving hem het idee dat er iemand begraven werd die hij goed kende, iemand met wie hij al tijden in gesprek was. En toch hadden de twee elkaar nooit ontmoet. Alles wat de onderzoeker van Mulisch wist, kende hij van tv-programma's, interviews, reportages en het primaire werk.

Beeldvorming

Meer mensen zullen ervaren hebben dat er een oude bekende werd weggedragen. Mulisch vertolkte de rol van publieksschrijver en intellectueel met verve. Wie naar hem luisterde, kon zich eindeloos afvragen of hij werkelijk meende wat hij zei. Minder dubbelzinnig leek hij over het schrijverschap; altijd bezig met de volgende zin, autonoom, zich radicaal identificerend met zijn personages om aldus wijzer te worden via een feitelijk niet bestaande ander. En thematisch was er altijd weer die Tweede Wereldoorlog. Het gevolg van al die tegendraadse, soms onpeilbare bewegingen is dat Mulisch ruimschoots voor zijn dood uitgroeide tot een enigmatische figuur, een mythe zo je wilt.

In De Mulisch Mythe toont Bax aan dat Mulisch zijn identiteit als schrijver doelbewust vormgaf. Zijn primaire werk stileerde hij evenzeer als zijn pose in het publieke domein. Bax bestudeerde beide terreinen met als doel de biografie van die mythe te kunnen vertellen. Een onderzoek dus naar beeldvorming.

Drie versies

Bax concentreert zich op de drie versies die Mulisch van zichzelf presenteerde: de schrijver als beroemdheid, de schrijver als publieke intellectueel en de schrijver zoals die zich in zijn teksten laat zien. Vanaf het prilste begin van zijn schrijverschap voedt Mulisch de mythe. Bax noteert dat in Mijn getijdenboek (1975) is te lezen hoe Mulisch een regulier baantje vond bij een ondersteunende dienst voor ouderenzorg. Binnen een paar weken hield hij het voor gezien. Hij ging liever bedelen dan zich ooit weer te laten binden door een baas. Die onafhankelijkheid, en armoede op de koop toe, wordt geassocieerd met het kunstenaarschap. Het bevestigt een romantisch cliché, dat begrijpelijk is voor iedereen, een eerste weloverwogen geformuleerd element binnen het imago. Later in zijn carrière voegt Mulisch andersoortige eigenschappen toe. Door zich te uiten over politieke kwesties, door zich te laten zien op internationale literaire podia en de nadruk te leggen op de eigen gemixt Europese identiteit transformeert hij vanzelf in een Europese schrijver.

Imagobeheersing

Er worden meer 'bewijsplaatsen' aangevoerd. Mulisch autonomie bijvoorbeeld toont zich in tal van verhalen. Daarnaast verbaast en irriteert Mulisch zijn publiek in de media met opmerkingen over zijn grootsheid. Steeds beter weet hij het spel met die media te spelen. Hij snapt wat er van hem wordt verwacht, maar ontdekt gaandeweg ook dat wie zijn verhaal makkelijk vertelt en vaak herhaalt uiteindelijk de regie krijgt over wat er resoneert. Dat is de grootste verdienste van deze overzichtelijke, bijna praktische studie. Niet de tekstexegese, al is die mooi meegenomen, maar de uiteenrafeling van de invloed van het buitenliteraire (dat in het geval van Mulisch toch weer deel uitmaakt van het primair literaire) op het publieke aanzien. Daarmee is De Mulisch Mythe een onderzoek naar imagobeheersing via populaire kanalen in een periode dat die nog maar net in opkomst waren. Derhalve is dit werk te lezen als een van de vroegste succesmodellen voor schrijverschap in het mediatijdperk - zijn het verdraaid nog aan toe niet die jonkies die daar het patent op hebben, maar is het de oude Mulisch zelf.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden