EssayTijdsoptimalisatie

Hoe haalt u alles uit uw quarantaine, of juist niet?

Beeld Maus Bullhorst

Zelfs in een pandemie moeten we er nog het beste van maken, want zo behouden we onze illusie van controle. Ook als een virus keihard het tegendeel bewijst, schrijft filosoof en journalist Doortje Smithuijsen.

Het kwam me ­behoorlijk slecht uit, dat corona­virus. Ik had ­weken vooruit ­gepland met interviews en ver­gaderingen – die nu allemaal werden afgelast wegens besmettingsgevaar. Ik had etentjes staan met vrienden die ik al maanden niet had gezien, omdat onze agenda’s steeds zo vol waren. Ik vroeg me af of mijn dagelijkse yogaklasje nu wel door zou gaan, en zoniet, of ik dan wel zen zou blijven.

Ik had een werktrip naar Amerika gepland die door Trumps rigoureuze maatregel niet doorging. De ochtend na de bekendmaking stond ik hijgerig op mijn telefoon te kijken of ik mijn ticket niet kon omboeken, zodat ik een uur voor het inreisverbod zou ingaan, zou landen in New York. Wat zou ik immers met mezelf aan moeten als ik hier moest blijven en ineens een hele week zou hebben zonder plannen?

In de westerse seculiere samen­leving is optimalisatie de heilige graal geworden: elk uur van elke dag nuttig besteden, zodat je alles uit je ­leven haalt. Dat is het grote doel. Werp één blik op de zelfverbeteringsafdeling in een boekwinkel en woorden als ‘productiviteit’, ‘tijdsmanagement’ en ‘optimalisatie’ knipperen voor je ogen als neonletters. Van zorgvuldig samengestelde Google Calen­dars en workoutapps waarmee je binnen een kwartier al je spieren traint, tot datumprikkers met twaalf opties en zelfscankassa’s zonder rij: we lijken collectief verslaafd aan het zo ­efficiënt mogelijk indelen van onze tijd en het gevoel van controle dat we daarmee oproepen.

Goden en goeroes

En voor dat gevoel van controle ­betalen we graag: rond optimalisatie is de laatste decennia een miljardenindustrie ontstaan. Boeken die ons ‘de zeven eigenschappen voor succes in je leven’ aanleren of anders ‘de ­gewoontes om je leven succesvoller te maken’, prijken standaard hoog op de bestsellerlijsten. Al even populair zijn de zelf in te vullen ‘bullet journals’: schriftjes waarin je doelen kunt opschrijven op elk mogelijk gebied en voor elke periode, variërend van films die je de komende maand wilt zien tot levensdoelen die je de komende vijf jaar wil bereiken. Motivational speakers als de Amerikanen Tim Ferris en Tony Robins, die ons vooral leren hoe we zo efficiënt mogelijk kunnen leven en daarmee zo veel mogelijk ­levensdoelen kunnen bereiken in zo kort mogelijke tijd, worden als goden vereerd in volle voetbalstadions.

Actrice annex lifestylegoeroe ­Gwyneth Paltrow verwoordt in haar populaire Netflixserie The Goop Lab het onderliggende gevoel dat al deze optimalisatie- en controledrang aanzwengelt: we hebben maar een ­beperkte tijd op deze planeet, zegt ze, ‘so let’s milk the shit out of this’. Maar hoe milk je the shit out of je leven als je werk stil komt te liggen en al je plannen niet doorgaan?

Karl Marx beschreef halverwege de 19de eeuw al hoe het kapitalisme leidde tot een economie gebaseerd op tijdsverdeling: economische groei wordt bepaald door de hoeveelheid tijd mensen erin kunnen en willen stoppen. Iemands persoonlijke welvaart wordt dan weer bepaald dan door de verhouding tussen werk- en recreatietijd, waarbij de welgestelden meer ­recreatietijd tot hun beschikking hebben. Zo’n honderdvijftig jaar later lijkt die situatie omgedraaid. De klassieke verdeling tussen de overbelaste arbeider en de welgestelde met veel vrije tijd heeft inmiddels bij velen plaatsgemaakt voor wat Atlantic-journalist Derek Thompson workism noemt: het idee dat werk niet alleen economisch noodzakelijk is, maar ook de kern vormt van onze identiteit. Zeker aan ambitieuze hoog­opgeleiden verleent werk in de 21ste eeuw enerzijds individuele status en anderzijds het gevoel van het behoren tot een bepaalde groep.

Religie van workism

In tegenstelling tot Marx’ idee ­beschrijft Thompson hoe de rijkste 10 procent van de Amerikaanse getrouwde mannen gemiddeld de langste werkweek hebben en het meest ­inleveren op vrije tijd. Niet gek, denkt Thompson: wie de religie van workism aanhangt, aanbidt in zekere zin een god die jou elk moment kan ontslaan. Elk niet-efficiënt besteed ­moment is een zonde. Een volgeplande agenda verschaft ons zingeving, een behaald doel bevestigt onze identiteit. In tijden van workism zijn we gaan leven voor onze to dolijstjes en productiviteitsapps.

Dus wat moest ik doen, nu mijn zorgvuldig vooruitgeplande weken werden weggevaagd, deadlines ­vervielen, vergaderingen niet doorgingen en koffie-afspraken werden ­afgezegd? Al een paar uur na de ­afkondiging van het reisverbod kwam ik op een nieuwe vorm van optimalisatie. Als ik dan niet meer kon werken, ging ik naar al die musea, theaterzalen en filmhuizen die ik de afgelopen maanden links had laten liggen. Er was een Rembrandt-­tentoonstelling die ik wilde zien, er speelde een voorstelling waar ik goede verhalen over had gehoord, er draaide een hele verzameling films waar ik anders toch nooit naartoe zou gaan. Ja, bij gebrek aan identiteits-­bevestigend en statusverlenend werk zou ik mezelf verrijken met ­culturele activiteiten waar ik anders nooit tijd voor had. Ik begon vast een schema te maken.

Nog geen dag later volgde de tweede teleurstelling: musea, ­concertzalen, theaters – allemaal ­gesloten. Terwijl sommigen al grootverpakkingen wc-rollen in­sloegen, baalde ik vooral dat ik nu weer een kans miste om mijn leven te optimaliseren. Het idee van wekenlang thuis zitten Netflixen bezorgde me vooral stress: het niet-optimaal besteden van tijd voelt in het tijdperk van workism bijna als een misdaad.

Doelen en schema’s

De drang tot controle houdt doorgaans niet op bij het werkende leven, ook recreatie wordt langzamerhand een opdracht, met bijbehorende doelen en schema’s. In On Photography ­beschreef Susan Sontag al hoe westerse toeristen tijdens vakanties constant foto’s maken van alles wat ze zien, om het ongemakkelijke gevoel te onderdrukken dat ze krijgen door niet te werken. Voor veel mensen ­besmet met het workismvirus heeft ook het weekend het karakter gekregen van een spelletje dat je moet uitspelen, niet in de laatste plaats dankzij sociale media, waarop we constant onze bezigheden moeten delen. Vrijdagavond uit, zaterdagochtend brunchen in een hippe tent, daarna naar die ene tentoonstelling, zondagmiddag een wandeling in een natuurgebied. #lekkerweekend, en voor je het weet begint de werkweek alweer.

Toen twee dagen na de musea ook alle horecagelegenheden dichtgingen, begon ik me steeds koortsachtiger af te vragen waar ik de komende weken mijn geoptimaliseerde zin­geving vandaan zou moeten halen. Ondertussen begon in mijn inbox iets op gang te komen dat soelaas kon bieden. ‘Say you’re stuck home for two weeks’, kondigde de nieuwsbrief van een grote culinaire website aan. ‘Here’s how to prepare.’

In de e-mail werd uitgelegd hoe ik het beste kon inslaan voor een gezonde periode in quarantaine. Ik moest vooral blikken kopen: bonen, tomaten, tonijn, kokosmelk, noten en notenpasta, gedroogd fruit, diepvriesgroente, bouillonblokjes. Voedzame producten, maar ook comfort food zoals repen chocola, een pot ­Nutella. Want er moest wel joy en sweetness zijn in tijden van isolatie. Ook een must op het corona-boodschappenlijstje: handcrème, tegen de droge huid van het handen wassen.

Quarantaine-optimalisatietips

Het mailtje bleek het startschot van een stroom aan quarantaine-optimalisatietips die op me afkwamen in de dagen die daarop volgden. De ene na de andere krant en website kwam met thuiswerktips. Houd je aan je gebruikelijke werkschema, raadde The New York Times aan, en richt zo ­mogelijk een afgesloten werkplek in. The Guardian drukte lezers op het hart vooral niet te verslonzen – een pyjama of ongewassen hoofd staat niet goed tijdens een Skypevergadering. Ook in de categorie welzijn bleek corona een inspiratie. Goop, de site van lifestylegoeroe Paltrow presenteerde verschillende manieren om je immuunsysteem te wapenen tegen het virus (vlierbessen eten en homeopathische supplementen slikken) en ademhalingsoefeningen tegen stress. Mijn yogaschool bood via de website een kortingscode aan voor haar onlinestreamingdienst zodat je in je zelfisolatie geen zonnegroet hoefde te missen.

Niet dat al die tips en artikelen nodig waren: de meeste mensen om mij heen gingen uit zichzelf al over tot quarantaine-optimalisatie. Ik hoorde van een kennis dat hij zowel James Joyce’ Ulysses als de Odyssee van Homerus had ingeslagen. Ik bestelde Infinite Jest van David Foster Wallace. Als ik ooit de rust ging hebben voor duizenden pagina’s over de consumptiemaatschappij, was het toch zeker nu. Website Vulture deelde ‘de 58 beste pandemiefilms om te bingen’ en een ultieme leeslijst voor tijdens je zelfisolatie. Regisseur Martin Kool­hoven tipte op de website van de VPRO zijn favoriete virusfilms.

Vrienden begonnen aan tijdrovende culinaire projecten: zelf brood bakken, eigen kimchi of kombucha maken. Ze waren niet de enigen: onder de hashtag #coronacooking verscheen al snel allerlei huisgemaakt slowfood op Instagram, van langzaam gegaard vlees tot zelfgemaakte pasta. Andere kennissen grepen de onverwachte vrije tijd aan om weer te gaan sporten of te stoppen met roken. En ­iedereen had wel een kast die nodig ge-Marie Kondood moest worden.

Ultiem gezond hamsterem

Staatssecretaris Ankie Broekers-Knol van Justitie en Veiligheid zei ­vorige week in Brussel dat het belangrijk is ‘met zijn allen uit te stralen dat we deze pandemie onder controle kunnen krijgen’. Die houding zou een metafoor kunnen vormen voor de tijdsoptimalisatie die het moderne ­leven voor een groot deel kenmerkt: alles ‘onder controle’ houden, terwijl je ondertussen weet dat dat nergens op slaat.

De quarantaine-optimalisatie is het ultieme voorbeeld van de hang naar controle die de huidige tijdsgeest kenmerkt. Zelfs in tijden van pandemie moeten we er nog het beste van maken; ook in zelfisolatie voelt een suboptimaal besteed uur als een zonde. Ultiem gezond hamsteren, ­superefficiënt thuiswerken, precies de goede serie bingen, uiteindelijk komt het allemaal neer op afleiding zoeken van datgene waar juist corona ons zo hard mee confronteert: dat we het leven veel minder onder controle hebben dan we graag denken.

Zelf heb ik het wegvallen van die ­illusie nog even weten uit te stellen door een artikel te schrijven over hoezeer we verslaafd zijn aan tijdsoptimalisatie. Maar zodra deze krant naar de drukker gaat, ben ook ik overgeleverd aan de suboptimale tijdsbesteding inherent aan quarantaine. ­Genoeg tijd in elk geval om de zin van workism te heroverwegen.

Succesvolle isolatie-apps

Terwijl zo’n beetje alle aandelen in waarde dalen, zijn er een paar die juist profiteren van het coronavirus. Bedrijven die apps aanbieden om de zelfisolatie te optimaliseren worden in rap tempo meer waard. Grote winnaar lijkt videoconferentie-app Zoom, waarmee thuiswerken wordt gestroomlijnd. Die aandelen verdubbelden in waarde sinds januari 2020. Ook populair op de beurs: de app Peloton, waarmee je thuis een oneindig aanbod aan workouts kan doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden