ReportageThe Witches

Hoe griezelig mag het worden, in een film voor kinderen?

null Beeld Filmstill
Beeld Filmstill

De engste kinderfilm aller tijden, The Witches (1990), draait in een nieuwe versie in de bioscoop. Hoe griezelig mag een kinderfilm eigenlijk zijn?

Adviesleeftijd 6. Het staat er echt, op de hoes van de dvd-versie van The Witches die wordt aangeboden bij bol.com. Een grote geruststellende 6. En zo ook bij aanbieders op digitale platforms van de inmiddels dertig jaar oude verfilming van het klassieke kinderboek van Roald Dahl.

‘Het zou best kunnen dat er kinderen van 6 jaar en ouder zijn die hier slapeloze nachten van krijgen’, waarschuwt ‘Bernice uit Rijswijk’ in haar beoordeling (5 sterren) van de dvd, op de site van de Nederlandse webwinkel. Ja, dat zou best kunnen. Wie een beetje grasduint op internet stuit al gauw op de berichtenstroom over The Witches, de film die generaties kinderen over heel de wereld zou hebben ‘getraumatiseerd’.

Daar worden twee scènes uit de film verantwoordelijk voor gehouden. In de eerste – het griezeligste moment in de geschiedenis van de kinderfilm – instrueert opperhekst Anjelica Huston haar als gewone vrouwen vermomde collega-heksen, die zich hebben verzameld in een hotelzaaltje: ‘Verwijder jullie pruiken!’ Vervolgens stroopt de actrice haar gezicht af. We zien een monsterlijke schedel verschijnen, als Huston, met de huid van haar voorhoofd tussen de vingers, een moment aarzelt: ‘Wacht, zijn de deuren op slot?’

Na dat uiterst effectief opgerekte moment rukt Huston de huid verder omlaag en verschijnt een met zweren bedekt heksengedrocht met dubbelloops onderkin, klauw en klompvoet. Het was het laatste meesterstuk van poppenmaker Jim Henson, die in 1990 overleed.

Maar nog enger, ervoeren veel jonge Witches-kijkers, was de macabere proloog van de film, waarin het door heksen ontvoerde meisje Erica verstard opduikt in een schilderij in haar ouderlijk huis. Voorgoed gevangen en droef voor zich uit starend, tot ze sterft.

Nicolas Roeg, bekend van de zeker niet voor 6-jarigen aanbevolen horrorthriller Don’t Look Now (1974), keek in zijn memoires (The World is Ever Changing, 2013) terug op zijn regie van The Witches: ‘Roald Dahls boek was vrij griezelig, maar de tekeningen erin waren simpel, zoet en charmant – zodat de kinderen niet te bang werden. En als een ouder het verhaal voorlas, kon die het boek dichtslaan als een kind angstig werd. Maar zet je ze in de bioscoop, dan jaag je ze de stuipen op het lijf.’

De Britse cineast had zijn film nog iets minder eng gemaakt, toen bleek dat zijn zoontje zich na het zien van de eerste opnamen achter het televisietoestel verschool. Schrijver Dahl was furieus na het zien van de complete film en dreigde zijn naam van de aftiteling te halen. Niet vanwege het gruwelgehalte of zijn zorgen om de kinderziel, maar omdat de studio een alternatief, zoeter einde had verkozen, dat beter viel bij het testpubliek. Anders dan in het originele verhaal worden de door de heksen in muizen veranderde kinderen in de film op het nippertje bevrijd van hun muizenbestaan.

Precies dat einde voeren de Amerikaanse filmmakers nu op als een meerwaarde van de tweede adaptatie van het kinderboek, die deze week uitgaat in de bioscopen. Regisseur Robert Zemeckis benadrukt in interviews dat de erven-Dahl een keiharde eis hadden: de in muizen betoverde kinderen dienden muizen te blijven.

Maakt dit de nieuwe film ook enger? Kijkwijzer houdt het op een gelijkspel. De dienst, die nog niet bestond toen de filmversie in 1990 verscheen, adviseert voor beide titels een minimumleeftijd van 9 jaar. ‘Rond het 9de levensjaar krijgen kinderen een beter begrip van wat echt is en wat echt lijkt in films en televisieseries’, zegt Kijkwijzer-directeur Tiffany van Stormbroek. De categorie vanaf 9 jaar werd in 2009 toegevoegd. ‘Er zat een gat tussen 6 en 12, de tijd waarin kinderen zich juist enorm ontwikkelen.’

De classificaties voor films en series worden in Nederland bepaald door zo’n vierhonderd speciaal opgeleide codeurs, aan de hand van vaste vragenlijsten. Een van de Kijkwijzersleutelvragen voor het kindergenre luidt: komen er beelden van fantasiewezens, transformaties of dieren in voor die zich dreigend gedragen of er dreigend uitzien? Is het antwoord ja, of zoals bij The Witches: ja, ja, ja en ja, dan schatten de codeurs vervolgens ook de ‘heftigheid’ van die beelden in, aan de hand van een oplopende schaal. Met name transformaties worden snel als eng ervaren, zelfs als de nieuwe gestalte goedaardig is. Dat iets plots iets anders wordt, een standbeeld dat ineens beweegt bijvoorbeeld, is voor jonge kinderen moeilijk te bevatten.

Actrice Anjelica Huston (69), die in de eerste The Witches de opperheks speelde, heeft in het Amerikaanse blad Entertainment Weekly alvast laten weten dat zij niet op een nieuwe The Witches zit te wachten. ‘Nick Roeg maakte de ultieme film. Maar goed, ik wens ze geluk ermee.’

Anne Hathaway, de nieuwe opperheks, eert in elk interview de acteerprestaties van haar voorganger, die ‘onvergetelijk’ was als heksenloeder. Ze kreeg ook onvoorziene kritiek. Dat Hathaways opperheks drievingerige handen heeft, anders dan in het boek en de eerste film, leidde tot protesten op sociale media. Gehandicapten stuurden foto’s rond van hun al dan niet aangeboren hand- en vingerafwijkingen, voorzien van de tekst: ‘Ik ben geen heks’. Studio Warner en Hathaway boden prompt excuses aan: zó hadden ze die klauwen niet bedoeld. Overigens is ook de mond van Hathaways opperheks mismaakt: een griezelige, ver voorbij de normale proporties doorgetrokken grijns met punttanden.

‘Veel te eng voor 6 jaar’, zegt Tamara Bos over de eerste Witches. De scenarist van Minoes, Dolfje Weerwolfje en Kapsalon Romy werkt momenteel aan haar script voor de verfilming van Jochem Myjers kinderboek De Gorgels. Ook daarin komen potentieel griezelige figuurtjes voor: de brutelaars, die slapende kinderen lastigvallen. ‘Het zijn een soort draakjes, met bekjes vol puntige tandjes. Maar dit wordt een film voor de hele familie, ook voor de jongste kinderen, dus daar zullen we straks zeker op letten.’

Anne Hathaway in The Witches.  Beeld Filmstill
Anne Hathaway in The Witches.Beeld Filmstill

Toen Bos werkte aan de verfilming van Paul van Loons bestsellerreeks Dolfje Weerwolfje, stuitte ze op de hinderpaal in de verfilming van kinderboeken, zoals ook haar vader, scenarist Burny Bos, was overkomen bij de verfilming van Van Loons Griezelbus. ‘Voor de lezers van het boek, voor wie je de film eigenlijk maakt, is de film al snel te eng. Dat je ook écht ziet hoe Dolfje in een wolf verandert, heeft veel impact op jongere kinderen. Maar de kinderen van 10, 11 en 12, die meer aankunnen, vinden zo’n kinderboekenfilm vaak al te kinderachtig. ’

Humor helpt, bij het overbruggen van angst. En terwijl angstgevoelens specifiek leeftijdsgebonden zijn, lachen jonge en iets oudere kinderen vaak wel om dezelfde grappen. ‘Anna van der Heide, die De Gorgels gaat regisseren, heeft het over de zevensecondenregel: langer mag iets niet eng zijn. Bij Minoes hebben we sommige scènes in de montage net iets grappiger gemaakt, toen bij de testscreening bleek dat kinderen bang werden.’

Wie iets griezeligs wil in een Nederlandse film, al dan niet voor kinderen, komt al snel uit bij de werkplaats van propmaker en make-upspecialist Rob Hillenbrink, Rob’s Prop Shop in Purmerend. Hillenbrink werkte mee aan talrijke films, waaronder De Griezelbus: ‘Daar zit een best heftige transformatie in, als de chauffeur van de bus de huid van zijn gezicht trekt en een lachende schedel wordt.’

Een docent van een basisschool diende een klacht in over De Griezelbus, nadat ze de dvd aan haar leerlingen van groep vier had laten zien: veel te eng. De klachtencommissie van Kijkwijzer achtte de klacht gegrond en gebood de distributeur vervolgens de leeftijdsclassificatie te verhogen.

Van duister naar vrolijk en terug

Dat de film The Witches, die eind jaren tachtig werd gedraaid, tamelijk gruwelijk was, paste in de tijdgeest (de film lag een jaar op de plank voor de uiteindelijke release in 1990). Ook eerdere kinderfilms zoals The Dark Crystal (1982), Return to Oz (1985) en Labyrinth (1986) waren opvallend donker van toon. Zeer geliefde films onder de fans, ook decennia later nog, maar bij de aanvankelijke bioscoopuitbreng geen van alle grote successen. In de jaren negentig werden kinderfilms vrolijker. Een recentere, prachtige én duistere kinderfilm die een deel van het jonge publiek de stuipen op het lijf joeg, is het sprookje Coraline (Henry Selick, 2009). Kijkwijzer adviseert: vanaf 9 jaar.

Hillenbrink zou ook de transformatie in Dolfje Weerwolfje op zich nemen, maar zag af van de klus. ‘We hadden een verschil van inzicht. Ik zou het wat spannender hebben gemaakt, nu is het wel heel knuffelbaar. Dolfje wordt een pluizig wit bolletje, net als in het boek. Ik wilde iets maken waarbij je net wat meer jongen in de wolf ziet, zonder dat het supereng werd. Uiteindelijk heb ik de klus doorgeschoven naar bevriende collega’s in Zweden.’

Kinderen kunnen best wat hebben, stelt de propmaker. ‘Mijn kleindochter van 2 loopt hier vaak door de werkplaats. Haar ledikant staat in de vergaderruimte. Als klanten op bezoek komen, hoor je vaak: dit kán toch niet?’

Wie ooit de werkplaats van Rob’s Prop Shop bezocht, kent de bakken vol losse ledematen en de stellingen met filmlijken. En ook de manshoge mismaakte molenaar uit de Nederlandse horrorfilm The Windmill Massacre, die met zijn bebloede zeis staat opgesteld in een hoek van de vergaderruimte.

Hillenbrink: ‘Maar dat vindt ze dus helemaal niet eng. Dat zijn voor haar gewoon poppen. Terwijl, ik heb in de hal een Johan Cruijff staan, ook een pop (uit de film Gek van Oranje, red.). Die lijkt veel meer een mens en vindt ze wél eng. Van monsters kijkt ze niet op.’

The Witches amuseert, maar doet het rustig aan met de horror, schrijft Bor Beekman in zijn recensie ★★★☆☆

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden