analyseBeste Gebouw van het Jaar

Hoe Forum Groningen de harten van het publiek veroverde

Het Forum in Groningen is donderdagavond uitgeroepen tot Beste Gebouw 2020. Vijf verklaringen voor de populariteit van het bouwwerk. 

Forum Groningen.Beeld Deon Prins

Veni, vidi, wrevel, dat leek het verhaal van Forum Groningen, het cultuurcomplex dat achter de Grote Markt in Groningen is verrezen. In 2007 won NL Architects de ontwerpprijsvraag: vak- én publieksjury kozen hun gedurfde plan voor een reusachtige ‘rots’. Maar tegelijk met de economische crisis kelderde het enthousiasme, terwijl de bouwkosten verdubbelden tot 140 miljoen euro, mede door de problemen met aardbevingen. Het bevingsbestendige gebouw kwam er, architectuurrecensies waren positief; zelfs The Guardian schreef lovend over ‘dit dappere stedenbouwkundige experiment’.

Maar het merendeel van de Groningers vond het Forum bij de opening in november 2019 ‘nog geen aanwinst’, zo bleek uit een enquête van RTV Noord. Toen stapte het publiek naar binnen en draaide de stemming honderdtachtig graden. Forum Groningen is drievoudig winnaar van de Groninger Architectuurprijs (vakjury, publieksjury en onlinestemming), staat op de cover van het Jaarboek Architectuur én is nu door de Branchevereniging van Nederlandse Architectenbureaus (BNA) verkozen tot het Beste Gebouw van 2020.

We verklaren hoe Forum uiteindelijk overwon.

De binnenwereld

Puist, ruimteschip, gain porem – Gronings voor ‘geen gezicht’. Het is een greep uit de bijnamen die Groninger nieuwsmedia noteerden bij de opening van het Forum. Wat eruit spreekt, is dat mensen de aanwezigheid van het gebouw in de oude binnenstad als heftig ervaren. ‘Dit is van een soort Nederlandse icoonarchitectuur waar je als Vlaming toch wat huiverig tegenover staat. Wij zijn terughoudender’, zei de Gentse vakjury van de Groningse Architectuurprijs. ‘Maar toen kwamen we naar hier en zagen we hoe het project is ingepast en hoe het werkt. Toen was de scepsis snel weg.’

Forum is ontworpen als een cultuurwarenhuis annex stadshuiskamer met verschillende afdelingen en een keur aan speelhoeken en zitjes, waar studenten, kinderen en gezinnen ieder hun plek vinden. Het is met name die bruisende binnenwereld waardoor de jury van de BNA Beste Gebouw-prijs ‘zwaar onder de indruk’ is en spreekt van ‘een gebouw met een enorme aantrekkingskracht en verblijfskwaliteit’.

De landing

Hoe gaat dat passen, was de eerste gedachte van architect Jolijn Valk toen ze de plannen voor het Forum zag. Valk, jurylid voor de BNA Beste Gebouw-prijs, studeerde in Groningen en kent de plek, waar vroeger een parkeergarage stond. ‘Ik ben verrast, het voelt ruimer dan voorheen. Knap hoe de architecten zo’n kolos op deze krappe locatie hebben laten landen.’ Met computersoftware hebben de architecten de natuurstenen gevels schuin ‘geslepen’ opdat het gebouw zo min mogelijk schaduw geeft in de omringende straten. In het midden van de rots hebben ze een atrium ‘uitgehouwen’, waardoor roltrappen omhoogvoeren langs een reeks gestapelde binnenpleinen, tot aan het dakterras. Valk: ‘Het gebouw neemt ruimte in, maar geeft ook een reeks geweldige publieke ruimten terug aan de stad.’

De omlijsting

Had de stad dit gebouw nodig? ‘Plat gezegd: een bibliotheek, een bioscoop en horeca had Groningen ook al zonder een omlijsting van bijna 140 miljoen euro’, zo verwoordde de Volkskrant het sentiment in de stad bij de opening. En de beoogde 1,3 miljoen bezoekers per jaar, was dat niet wat ‘te optimistisch’? Dat aantal werd al in de eerste drie maanden gehaald.

De BNA-jury is ervan overtuigd dat de keuze om de organisaties onder één directeur, naam en dak bij elkaar te brengen aan de basis van Forums succes staat. De architecten hebben dit idee vertaald naar een gebouw uit één stuk met een atrium dat de verschillende functies op een ruimtelijke manier verbindt. Bezoekers die voor de film komen, lopen gemakkelijk bij de bibliotheek binnen en vice versa, ziet directeur Dirk Nijdam. Er wordt meer uitgeleend, er meldden zich tweeduizend nieuwe bibliotheekleden en ook het filmhuis trekt meer bezoekers. De opvallende ‘omlijsting’ is uiteindelijk zelfs het Forum-logo geworden.

Het uitzicht

‘Het uitzicht is wel een noviteit’, zag de Volkskrant bij de opening, maar: ‘De vraag is of de scepsis vervliegt bij een stadsaanzicht in nieuw perspectief.’ De situatie deed denken aan de weerstand onder de bevolking tegen de bouw van het Groninger Museum (1994, architect Alessandro Mendini) dat uitgroeide tot trots van de stad en een internationale topattractie. Bij Forum stonden mensen al snel in rijen voor de deur om vanuit het atrium en het dakterras over de stad uit te kunnen kijken.

Uitzicht is een kwaliteit die iedereen aanspreekt: het gevoel dat de stad aan je voeten ligt, de ervaring van ruimte, een beeld dat steeds verandert. En anders dan bij de Martinitoren, waar je 6 euro betaalt voor een klim naar boven, is het helemaal gratis. Bij het Dagblad van het Noorden, dat vooraf de nodige negatieve commentaren schreef, nam het panorama veel twijfel weg. ‘Je kunt hier met gemak een dag doorbrengen’, schreef de krant in een vijfsterrenrecensie. ‘Dat uitzicht overal!’

De juiste (over)maat

Een gebouw van 19 duizend vierkante meter, is dat niet belachelijk groot? Het is net hoe je het bekijkt. Wat in 2007 als een grand travaux werd gepresenteerd, heette tijdens de economische crisis ineens megalomaan. Nu we in de volgende crisis zitten, pakt het plan om het Huis van de Stad van een ruime jas te voorzien positief uit. De Beste Gebouw-jury: ‘Door het coronavirus zijn we gedwongen om letterlijk afstand te houden van elkaar. Hoe voorkomen we dat mensen zich in hun eigen (sociale) bubbel terugtrekken? Fysieke ruimte voor ontmoeting en gesprek is nu des te belangrijker.’ Maar denk ook aan krap behuisde mensen die thuis geen werkplek hebben: zij kunnen hier studeren en huiswerk maken. Forum Groningen toont volgens de jury ‘dat publieke gebouwen met de juiste (over)maat en het juiste ontwerp (…) ook goed kunnen functioneren in de anderhalvemetersamenleving.’

Publieksprijs

Naast de vakjuryprijs kent de BNA Beste Gebouw van het Jaarverkiezing een publieksprijs. Die is gewonnen door Domusdela in Eindhoven, de transformatie van het Klooster Mariënhage tot een hedendaags ‘ceremoniehuis’. In de geest van de augustijnen ontwikkelde uitvaartverzekeraar Dela een vernieuwend concept met ruimte om te rouwen, trouwen en feesten, gecombineerd met een hotel en restaurant. Architectenbureau Diederendirrix en Architecten En|En werkten samen aan de renovatie van de rijksmonumenten, die onderling zijn verbonden door een stedelijke passage. De nieuwe entrees zijn herkenbaar aan de strakke, moderne architectuur.

Lees ook

Bij de opening in 2019 schreef de Volkskrant dat ‘de ingrijpende verbouwing in het stadshart geleid heeft tot een prachtig nieuw gebouw dat Groningen zijn allure teruggeeft.’ Lees hier de recensie (★★★★☆).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden