Interview Falk Richter, toneelregisseur

Hoe Falk Richter van Jelineks Am Königsweg een toneelstuk over populisme maakte

Beeld Arno Declair / Bewerking Studio V

Am Königsweg (een groteske theatershow van drieënhalf uur) is deze week in Nederland te zien. De Volkskrant sprak hem afgelopen zomer in Internationaal Theater Amsterdam. 

Of hij Am Königsweg, het nieuwe toneelstuk van Elfriede Jelinek, wilde regisseren. Dat vroeg de leiding van het Schauspielhaus Hamburg in 2017 aan Falk Richter. Na enig nadenken – want ja, een nieuwe tekst van Jelinek is nooit kant-en-klaar speelklaar – zei hij ja tegen die opdracht en ging aan de slag. Zoals altijd bestond Jelineks stuk uit in dit geval 96 pagina’s platte tekst, zonder enig personage, karakterduiding of regieaanwijzing. Jelinek had thuis in München zitten typen en haar gedachten over de opkomst van populistische wereldleiders in het algemeen en Donald Trump in het bijzonder de vrije loop gelaten.

Richter maakte van haar soms onnavolgbare tekst een alom bejubelde productie die in 2017 werd uitgeroepen tot beste voorstelling van het jaar. Hoofdrolspeler Benny Claessens werd gekozen tot beste acteur en Richter zelf tot beste regisseur. Am Königsweg is komende week ook in Nederland te zien, drie keer zelfs, in Internationaal Theater Amsterdam.

Banken, multinationals, zakenlieden

Het Nederlandse theaterpubliek kan nu zelf bepalen hoe relevant Jelineks werk is, en hoe Richter, een van Duitslands actiefste theatermakers, haar vaak ondoorgrondelijke taalexercitie heeft weten om te zetten in toegankelijk en belangwekkend theater, in dit geval een voorstelling van ruim drieënhalf uur. De Volkskrant sprak hem afgelopen zomer in Internationaal Theater Amsterdam. 

Richter: ‘Am Königsweg gaat niet zozeer over Trump, maar over de opkomst van het populisme en het rechts-extremisme. En over de mechanismen daarachter – het politieke bedrijf, de macht van banken, multinationals en invloedrijke zakenlieden. Van die 96 pagina’s tekst heb ik er ongeveer veertig overgehouden. Dat schrappen vond Elfriede overigens prima. ‘Je moet mijn tekst sowieso bewerken en er je eigen weg in vinden’, mailde ze me.’

 Elfriede Jelinek (73), de Oostenrijkse auteur die in 2004 de Nobelprijs voor Literatuur won, schreef met Am Königsweg geen rechtlijnig politiek actietheater. Integendeel: het stuk gaat evenzogoed over haar eigen twijfels, over het failliet van de linkse intelligentsia en vooral ook over waarom er niet meer naar hen, en naar haar, geluisterd wordt. Hoe kan het dat wij de opkomst van dit soort extreme leiders met zijn allen niet hebben zien aankomen? Waarom hebben we gezwegen? Die vertwijfeling sijpelt in Am Königsweg onmiskenbaar door.

Groteske theatershow

Falk Richter is een theatermaker die niet bang is voor uitersten. Zo maakt hij net zo graag een intieme improvisatievoorstelling met jongeren, zoals Small Town Boy en I am Europe, die eerder dit seizoen in Nederland te zien waren, als barok teksttheater op basis van Jelinek of Michel Houellebecq (onlangs ging in Hamburg zijn regie van Houllebecqs roman Serotonine in première). Van Jelineks hermetische tekst heeft hij een groteske theatershow gemaakt, met een een trukendoos vol effecten. In zijn regie mixt hij doodgemoedereerd het Oidipous-verhaal met The Muppet Show. Op een enorme videomuur is een bombardement aan beelden te zien van foute machthebbers, revoluties en opstandig volk, op een gegeven moment zó intensief dat het ook de toeschouwer gaat duizelen. De Vlaamse acteur Benny Claessens speelt de hoofdrol: een koning in roze tule met een grote roze teddybeer – een jengelend, treiterend, stampvoetend en verveeld kind.

Richter: ‘Met deze extravagante show wil ik de machinerie achter de Trumpdynastie verbeelden. Eigenlijk is dat één grote fictiefabriek, met die vrouw van hem, en die kinderen, die hele entourage, in die gouden paleizen vol wansmaak. Niet voor niets was Trump ooit de koning van de trash-tv, van de trash-cultuur. Benny Claessens imiteert hem niet, maar hij speelt een Trump-achtige, infantiele koning-keizer die zonder enig moreel besef of ethisch kompas de wereld regeert en vernietigt. Benny is een fantastische, brutale performer. Als geen ander kan hij met kinderlijk plezier die crazy koning spelen.’

Naast Claessens zijn in Am Königsweg ook Ilse Ritter, de grande dame van het Duitse toneel (leeftijd: geheim, ergens rond de 80), een jonge Turks-Duitse youtuber, een Amerikaanse danser en vier ‘echte’ acteurs van Schauspielhaus Hamburg te zien. Een diverse cast dus, in een voorstelling die alle kanten uitvliegt – van een huiveringwekkende monoloog over Twitter-leugens tot een freakshow. De muziek varieert van een Beethoven-symfonie tot I Started a Joke van The Bee Gees.

Falk Richter. Beeld Esra Rotthoff

Mannen en vrouwen

Bijzonder aan Jelineks tekst is volgens Richter dat ze persoonlijk wordt. ‘Ze is nu 73, net zo oud als Trump. Zij beziet hem en zichzelf, en vraagt zich af waarom een man op zijn leeftijd vrijelijk over vrouwen en seks kan praten, en zelfs wegkomt met dat grab ’em by the pussy, maar dat vrouwen van haar leeftijd eigenlijk niet meer worden gezien als seksuele wezens. Daar gaat haar stuk ook over, over dat verschil tussen mannen en vrouwen. Ja, dat klinkt allemaal nogal somber, maar Jelinek heeft met veel manipulatief taalgebruik en humor op een originele manier vorm gegeven aan die somberheid.’

Jelinek zelf heeft destijds de voorstelling in Hamburg niet bezocht. Volgens Richter gaat ze nauwelijks nog haar huis uit. Maar ze heeft wel de dvd met de registratie gezien en mailde hem daarna dat het goed was, en dat ze helemaal begeesterd was door Benny Claessens. Sindsdien hebben de schrijfster en de acteur geregeld mailcontact. Richter: ‘Ik heb haar later nog eens opgezocht in München waar ze tegenwoordig woont, en we hebben samen urenlang ontbeten. Ondanks haar strenge en wat mysterieuze imago, is ze dan heel open en vriendelijk. Maar heel veel vertrouwen in de toekomst heeft ze niet, nee.’

Am Königsweg, 26, 27 en 28 november in International Theater Amsterdam.

Falk Richter in Nederland

Falk Richter (Hamburg, 1969) begon als theatermaker in Hamburg maar werd al snel daarna veelvuldig gevraagd bij de grote stadstheaters van Duitsland en Zwitserland. Zo maakte hij voorstellingen in Berlijn, München en Zürich. Precies een jaar geleden ging in Hamburg zijn regie van de Bowie-musical Lazarus in première. Overigens werkte Richter al in 1997 in Nederland, toen hij als piepjong theatermaker bij Toneelgroep Amsterdam Haar leven, haar doden van Martin Crimp regisseerde. Daarna werkte hij succesvol samen met de Nederlandse choreograaf Anouk van Dijk in voorstellingen als Trust en Complexity of Belonging. Volgend jaar gaat hun nieuwe, zevende voorstelling in première bij de Münchner Kammerspiele.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden