Hoe eenzaamheid en doodsangst te overwinnen

De goede lezer, doceerde Vladimir Nabokov, is de herlezer. Die kijkt scherper...

Ik heb eens geprobeerd een artikel te schrijven over eerste zinnen enheb daartoe een lijst samengesteld. Op kop stond de eerste zin vanMelville's Moby Dick: 'Call me Ishmael.' Maar verderop stond die van hetbelangrijkste werk van Malraux: La Condition Humaine, steevast vertaaldmet: Het menselijk tekort. Die eerste zin luidde: 'Zou Tsjen proberen hetmuskietengaas op te lichten?' ('Tsjen tenterait-il de lever lemoustiqaire?') Deze twee zinnen vormden proza dat als een man op onsafkwam.

Ik schrijf 'ons' omdat tijdens mijn studietijd, in de jaren vijftig vande vorige eeuw Het menselijk tekort verplichte lectuur was voor het clubjewaar ik toen deel van uitmaakte, zozeer zelfs dat een studiegenoot die hetboek niet had gelezen, klagelijk tegen mij zei dat het toch ook belangrijkwas vogels in een bos te kunnen herkennen.

Waarom verplichte lectuur? De klamboe waar Tsjen voor stond, scheiddehem van het lichaam van een wapenhandelaar die moest sterven zodat Tsjende documenten in handen zou krijgen die hem de wapens zouden verschaffenvoor de opstand der communisten in Sjanghai in 1927.

Tsjen was dodelijk bevreesd. Hij overwon zijn angst, stootte toe, en dewapenhandelaar stierf zonder een kik te geven. Vrees doortrekt de heleroman - vrees en het overwinnen daarvan. Tsjen zelf heeft zich later metzijn bom voor de auto gegooid waarin hij ten onrechte Tsjang Kai Tsjekvermoedde. Ook daarbij vrees voor de aanstaande dood.

De strijd gaat in hoofdzaak tussen de communisten en Tsjang Kai Tsjek.De communisten krijgen in eerste aanleg Sjanghai in handen. Maar het legervan Tsjang Kai Tsjek rukt op, en het rode Centraal Comité in Hang Kauinstrueert de opstandelingen in Sjanghai hun wapens bij het leger vanTsjang in te leveren. Zij doen dat en worden vervolgens allen afgemaakt.Klaarblijkelijk durfde het Centraal Comité, op instructie van Moskou, deopen strijd met Tsjang nog niet aan.

Wat boeide ons zo? De exotische wereld waarin zich dit alles afspeelde.De omstandigheden van het meest uitgebuite fabrieksproletariaat ter wereld,dat eiste: 'Niet meer dan twaalf uur werken per dag; geen werk meer voorkinderen beneden acht jaar; recht om te zitten voor arbeidsters.' Dewreedheid en het naakte geweld: de overwonnen communisten werden levendopgestookt in de vuurhaarden van locomotieven. De erotiek, waarvan hetmiddelpunt lag in de nachtclub The Black Cat in de Franse concessie. Maarvooral de manmoedigheid en broederschap die Tsjen en zijn vrienden in staatstelden hun eenzaamheid en vrees voor de dood te overwinnen en volmaakt totvrede te komen in het volledige bezit van zichzelf.

Het boek is opgedragen aan Eddy du Perron in het wanhopige jaar 1933,toen de lichten in Europa een voor een doofden. Wij leven nu in een anderewereld. De extreme omstandigheden die Malraux beschrijft, kennen we nietmeer. In China werden de communisten onderdrukt, nu onderdrukken zij zelf.

Maar de kern van Het menselijk tekort blijft ons begeleiden: hoe deeenzaamheid overwinnen en de vrees voor de dood. Frits Bolkestein

André Malraux: Het menselijk tekort Wereldbibliotheek; euro 16,50

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden