Hoe een Poolse wetenschapper het grootste literaire raadsel binnen vijf minuten oploste

Het mysterie Ferrante

Wie o wie is toch die permanent in de bestsellerlijsten verkerende Elena Ferrante? Het was het grootste literaire raadsel in de wereld. En toen liet Jan Rybicki zijn software op de boeken los en was het binnen vijf minuten opgelost. Of toch niet? En hoe werkt die software?

Boekcover van Het verhaal van het verloren kind van Elena Ferrante.

Jan Rybicki spreekt geen woord Italiaans, laat staan dat hij ook maar iets begrijpt van het Napolitaans in de boeken van Elena Ferrante. Toch had de Poolse wetenschapper deze zomer slechts vijf minuten nodig om het grootste literaire raadsel ter wereld op te lossen, namelijk: wie zit er toch achter dat mysterieuze pseudoniem Elena Ferrante? Zijn antwoord: Domenico Starnone.

Elena Ferrante is sinds haar debuut in 1992 de bekendste onbekende schrijver ter wereld. Vooral haar vierluik De geniale vriendin veroorzaakte een besmettelijke Ferrante-fever die nog altijd de bestsellerlijsten bepaalt. Ze verkocht zelfs zoveel boeken, vertaald in zoveel talen en gelezen in zoveel landen, dat ze vorig jaar door tijdschrift Time werd uitgeroepen tot een van de honderd invloedrijkste personen ter wereld.

Ondanks haar bijna hysterische populariteit bleef Ferrante altijd anoniem. Sterker nog: ze bleef (schriftelijk) benadrukken dat literatuur belangrijker zou moeten zijn dan de persoon achter die literatuur.

Een nobele uitleg, knikten veel lezers, waarna ze ongestoord verdergingen met hun favoriete raadspelletje. De schrijver die verreweg het vaakst overbleef bij dat literaire potje Wie is het? De nukkige en grijs bebaarde Domenico Starnone (74).

Speurwerk

Waarom Starnone? Omdat hun stijl overlapt en beide schrijvers een Napolitaanse achtergrond delen, maar vooral omdat de professionele speurders die zich de afgelopen jaren op het mysterie stortten vrijwel altijd zijn kant op wezen. Van de literatuurcriticus die in 2005 op basis van inhoudelijk onderzoek concludeerde dat beide schrijvers dezelfde zijn tot de Italiaanse onderzoeksjournalist die vorig jaar via salarisstrookjes van de uitgeverij van Ferrante ontdekte dat Anita Raja, een vertaler van Duitse literatuur, voor minstens 3 miljoen euro aan Romeins vastgoed had aangeschaft - vastgoed waar zij samenwoonde met haar man Domenico Starnone.

Toen werd het 7 september 2017 en kwamen negen internationale wetenschappers van de International Quantitative Linguistics Association samen in de Aula Magna van de Noord-Italiaanse Universiteit van Padua, waar de Italiaanse hoogleraar Michele Cortelazzo om iets over zes het woord nam en zei: 'Deze resultaten laten geen ruimte voor twijfel: in het werk van Elena Ferrante zit onmiskenbaar de hand van Domenico Starnone verscholen.'

Ontmaskering

In de uren ervoor hadden een mathematicus, een classicus, een informaticus, een pedagoog, een aantal statistici en een groepje linguïsten hun onderzoeken gepresenteerd. Er was een analyse van de wetenschapper die J.K. Rowling ontmaskerde als persoon achter het pseudoniem Robert Galbraith en een van de linguïsten die aantoonden dat het plots opgedoken manuscript Go Set a Watchman inderdaad vroeg werk van Harper Lee is (en dat het onwaarschijnlijk is dat haar goede vriend Truman Capote eraan meeschreef).

Hoewel hun onderzoeksmethoden verschilden, waren de conclusies van alle wetenschappers gelijk. Het gevolg: wereldnieuws dat zelfs De Groene Amsterdammer verleidde tot een geëxalteerd uitroepteken in de krantenkop: 'Nu onomstotelijk bewezen: Elena Ferrante is een man!' De Nederlandse uitgever van Starnone besloot 'vanwege de ontmaskering van Starnone als Ferrante' zijn nieuwe roman maanden eerder dan gepland uit te geven.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

De 'metrokaart' die Jan Rybicki maakte van Italië boekenland. 'Helemaal bovenaan vormen twee auteurs een eigen literair eilandje. Die twee zijn Domenico Starnone en Elena Ferrante.'

In de computer

'Je kunt inderdaad stellen dat onze bijeenkomst in Padua een snaar heeft geraakt', zegt de Poolse stylometroloog Jan Rybicki. Het was Rybicki die, samen met zijn collega Maciej Eder, in de aanloop naar de bijeenkomst 150 boeken van veertig Italiaanse schrijvers in zijn computer stopte - van bestsellerauteurs als Paolo Giordano, Sandro Veronesi, Niccolò Ammaniti en Alessandro Baricco tot twaalf streekgenoten van de zogenaamd Napolitaanse Ferrante net als dertien vrouwelijke auteurs. Daarna starttte hij het door hem geschreven softwareprogramma, wachtte ongeveer vijf minuten en voilà: het grootste literaire raadsel ter wereld was opgelost.

'Het idee achter ons vakgebied, de stylometrie, is dat er zoveel boeken verschijnen dat het voor mensen simpelweg onmogelijk is die allemaal inhoudelijk te analyseren', legt Rybicki uit. 'Vandaar dat wij de hulp inschakelen van computerprogramma's.'

Metrokaart

Die programma's behandelen literatuur eigenlijk precies zoals het niet bedoeld is: namelijk als een zak woorden ontdaan van elke betekenis. 'We vernietigen eerst alle contextuele connecties waarna we beginnen te tellen', zegt Rybicki. Hij telt de hoeveelheid lidwoorden, de gebruikte werkwoorden, de gebruikte werkwoordtijden, de interpunctie, de zinslengte, de frequentie van meest voorkomende woorden, noem maar op.

De brij aan informatie die daar na vijf minuten uitkomt - en die eruit ziet als een ingewikkelde metrokaart - laat zich volgens Rybecki het best vergelijken met een vingerafdruk. 'De analogie van de vingerafdruk bevalt mij, omdat onze kaart, net als een vingerafdruk, niets zegt over de inhoud. Aan een vingerafdruk zie je niet wat iemands naam is of wat voor persoonlijkheid hij heeft. Het dient puur ter identificatie. Dat geldt ook voor onze data. Die zeggen helemaal niets over de kwaliteit van een boek, maar wel wie dat boek geschreven heeft.'

Precies naar dat antwoord waren Rybicki en zijn collega's op zoek. 'Als je naar onze kaart kijkt - eigenlijk een soort plattegrond van de Italiaanse literatuur sinds 1987 - zie je dat vrijwel alle onderzochte auteurs min of min bij elkaar klonteren, met één grote uitzondering. Helemaal bovenaan vormen twee auteurs een eigen literair eilandje. Die twee zijn Domenico Starnone en Elena Ferrante.'

Ik. Ben. NIET. Elena. Ferrante

Uit de metrokaart van Italië boekenland blijkt dus niet alleen dat de stijl van Ferrante en Starnone zeer vergelijkbaar is, maar ook dat deze sterk afwijkt van vrijwel alle andere Italiaanse schrijvers, inclusief de vrouwen en de Napolitanen.

En net als bij een echte metrokaart verwijzen de lijntjes ook hier naar informatie die zich in werkelijkheid op een ander niveau bevindt. Bijvoorbeeld de ruim zeventig woorden die door geen enkele schrijver meer worden gebruikt, behalve door zowel Starnone als Ferrante. Voorbeelden zijn in onbruik geraakte termen als risatella (een specifiek soort gniffel), dolore in mezzo al petto (een ongebruikelijke manier om pijn in de borst mee aan te duiden) en malodore (een ouderwetse spelling van 'stank', waar maleodore tegenwoordig gebruikelijker is).

'Hun vingerafdrukken zijn weliswaar niet volledig identiek', zegt Rybecki, 'maar ik heb nog nooit twee auteurs zo om elkaar heen zien draaien die achteraf niet dezelfde persoon bleken.' Toch was er één man die zelfs na die 7de september stellig bleef ontkennen. Want daags na de bijeenkomst in Padua - en daags nadat de Nederlandse uitgever van Starnone had toegegeven dat hij en Ferrante inderdaad dezelfde zijn - zei Domenico Starnone in een interview met de Volkskrant: 'Ik ben niet Elena Ferrante! Schrijf je dat op? Ik. Ben. NIET. Elena. Ferrante.'

Oude Starnone

'Dat zou een semantische ontkenning kunnen zijn', zegt Rybicki. 'Want als we even weggaan van de statistiek en het domein van de intuïtie betreden, denk ik dat Ferrante inderdaad geen Starnone is, maar méér dan dat. Mijn gevoel zegt dat het een samenwerking is tussen Starnone en zijn vrouw Anita Raja.'

Waarom? 'Omdat vrijwel iedere auteur die ik ooit onderzocht, gedurende zijn schrijversleven zijn eigen stijl trouw blijft en op een map als deze dus in de buurt van zijn eigen eilandje blijft', zegt Rybicki. 'Maar kijk nu eens naar Starnones vingerafdruk. Vlak boven de grote brij aan auteurs staan de eerste drie boeken van Starnone. Zijn boeken van na 1992 echter, het jaar waarin Elena Ferrante debuteerde, staan opeens veel hoger op de kaart.'

'Wat betekent dat? Dat vanaf het moment dat de stijl van Ferrante en Starnone in elkaar overlopen, ook opeens de 'oude' Starnone ophoudt te bestaan. Het is natuurlijk speculeren, maar het lijkt bijna alsof Anita Raja rond die tijd zei: kom Domenico, vanaf nu gaan we samen boeken schrijven.'

Bewijs

Die these is alleen lastig te bewijzen omdat Raja weliswaar veel boeken vertaalde, maar nooit een literaire tekst schreef onder eigen naam. Dat terwijl er minstens tienduizend woorden (pak 'm beet acht keer dit artikel) nodig zijn om op een literaire metrokaart van Rybicki te verschijnen.

Zie het als een laatste strohalm voor iedereen die zich de afgelopen jaren bezighield met het Ferrantemysterie, zegt Rybicki: het raadsel is nog altijd niet volledig opgelost. 'We kunnen inderdaad niet met honderd procent zekerheid zeggen dat Domenico Starnone Elena Ferrante is', zegt hij. 'Maar we kunnen na deze zomer gelukkig wel met honderd procent zekerheid zeggen dat Domenico Starnone weet wat Elena Ferrante is.'