De nieuwe versie van Portrait of the Nail Behind the Canvas.

reportage Bas van Wieringen

Hoe een overgeschilderd spijkertje een ferme gouden stip aan de horizon werd

De nieuwe versie van Portrait of the Nail Behind the Canvas. Beeld Ivo van der Bent

Een schilderij van Bas van Wieringen met een spijker erop werd per ongeluk overgeschilderd in museum De Hallen in Haarlem. Nu heeft hij het laten restaureren, met een Japanse goudtechniek. Hij stelt het één dag tentoon op de plaats delict.

Er ligt een gesloten doosje op de tafel, buiten in de tuin van zijn atelier in Amsterdam-Noord. Wat erin ligt, is een idee van de kunstenaar Bas van Wieringen. Een verhaal dat zichzelf ververst, een (over)geschilderd spijkertje, bladerend naar het volgende hoofdstuk.

Hij gaat het kartonnen doosje zo openen, hij voelt er zelfs even aan. Hij kan eigenlijk niet wachten om te laten zien wat er allemaal is gebeurd met zijn kunstwerk van tien bij tien centimeter, in 2014 gemaakt, getiteld Portrait of the Nail Behind the Canvas. Je moet het echt zien, zegt Van Wieringen (36) glimmend van oor tot oor.

Twee jaar geleden liepen we samen het Frans Hals Museum/De Hallen in Haarlem uit. Hij had de plek aangewezen waar zijn kunstwerk had gehangen, op het moment dat het door een medewerker van het museum per abuis werd overgeschilderd. De man dacht dat het zwarte betonspijkertje op witgeschilderd canvas een vlekje op de muur was, dat even moest worden weggewerkt.

Het gebeurde voorafgaand aan de opening van de tentoonstelling Humor. 101 jaar lachen om kunst, in mei 2017. Maar in het museum kon niemand erom lachen, en Bas van Wieringen, toch een kunstenaar die het alledaagse absurdisme absorbeert, was er keihard ziek van.

We hadden gezien hoe de la in een vergrendelde metalen kast werd opengeschoven in het restauratieatelier van het museum. Daarin lag zijn kunstwerk op een bedje van zwart doek, te wachten op wat komen ging. En terwijl Van Wieringen buiten liep, probeerde hij orde te brengen in de chaos in zijn hoofd. Wat moest hij doen? Restaureren? Zo laten?

Kunstenaar Bas van Wieringen in zijn atelier in Amsterdam Noord. Beeld Ivo van der Bent

Geen eindpunt, maar een komma

Verzamelaars waren twee jaar geleden in de race voor het schilderij, dat nog maanden onaangeroerd in het museum lag. Eentje wilde het kopen in overgeschilderde staat, en de ander wilde een opgelapte versie. Van Wieringen was er opeens wel uit. Hij gooide het over een andere boeg, hij was er gewoon nog niet klaar mee. Hij ging het helemaal niet verkopen. Het verhaal moet verder, het behoeft alleen meer inhoudelijke waarde waardoor het meer artistieke waarde krijgt, meende hij.

De punt op het doek was geen (eind)punt, maar een komma. De nieuwe werkelijkheid wordt bepaald door de nieuwe werkelijkheid – ja toch man!

Naderhand stond zijn hele verhaal breeduit in de Volkskrant, en werd hij vervolgens door een documentairemaker gevolgd voor Avro’s Close Up. Er kwamen ingezonden brieven over de kunstzinnige waanzin rond een overgeschilderd spijkertje, zijn werk werd onderwerp van cartoonisten, hij was op het NOS Journaal. Op een markt in Amsterdam bood een Française nepversies aan van zijn werk, heuse replica’s. Tot zijn woede stond op de cover van Volkskrant Magazine een betonspijkertje op een witte muur, en hij deed zijn beklag bij de hoofdredactie over deze ongebreidelde parafrase van zijn werk, zonder dat zijn naam werd genoemd.

Er groeide een plan om zijn werk te laten overvliegen naar New York. Daar is het Salvage Art Institute gevestigd, een soort autokerkhof van de kunst. Als je kunstwerk panne heeft opgelopen, kan je het daar achterlaten. Kunstenares en bedenker van dit project, Elka Krajewska, beschouwt aangetaste artistieke impressies als vluchtelingen die onderdak nodig hebben. Ja, maar zijn kunstwerk is niet kapot, het is eigenlijk geactiveerd door een menselijke daad.

Hij dacht verder, hij piekerde onder de douche, hij maakte een ommetje in de wijk – en toen wist hij het, zomaar ineens eigenlijk toch.

Bladgoud

Kintsugi. Ja, ook wel Kintsukuroi genoemd, of ‘de gouden verbinding’. De Japanse techniek uit de 15de eeuw om keramiek te repareren met bladgoud, waardoor de sporen van breuk en herstel bijdragen aan de schoonheid van een voorwerp. Imperfect, deels in vergulde staat, dat is nog eens toegevoegde waarde voor zijn kunstwerk, dacht hij. Ja, hoe meer hij erover las, hoe meer hij overtuigd was dat dit inhoudelijk en conceptueel een nieuw level was.

Hij vindt: een positieve manier om zijn kunstwerk te opwaarderen door het overgeschilderde te accentueren.

Far out! Kom maar op, Bas, laat nou maar eens zien! Het doosje gaat langzaam open. Tatarataaa! Daar is dan het nieuwe verhaal: op de plek waar het betonnen spijkertje te zien was, zit nu een ferme gouden stip. Een jonge Spaanse kunstenares, Carla Cascales, gespecialiseerd in Kintsugi, was degene die in haar atelier in een buitenwijk van Barcelona het minieme laagje van 22 karaat bladgoud heeft aangebracht. Het gebeurde waar hij bij stond, in februari 2019, in alle ernst. Ze deed het met een rode penseel, en gaf daarmee structuur aan, alsof het een gouden spijkertje is geworden – een gouden stip aan de horizon, zie ’m eens glimmen in de zon.`

De Spijker door Bas van Wieringen, in originele staat. Beeld RV
De Spijker door Bas van Wieringen, nadat het kunstwerk per abuis was overgeschilderd. Beeld RV

Gehavende Christus

In Spanje was Van Wieringen trouwens ook nog in Borja geweest, om te zien hoe een vernield kunstwerk in dat dorp een nieuwe dimensie kreeg. Sinds een 81-jarige vrouw in 2015 een 102 jaar oud fresco van Jezus Christus in een lokale kerk dacht op te poetsen, komen daar duizenden toeristen op bezoek. Door haar wrijven was de verf afgebladderd. Christus heeft nu een gehavend gezicht, met misvormde ogen en een mond vol vlekken. Mooi om te zien, vond Van Wieringen, hoe een mislukking positief wordt uitgebuit, echt een voorbeeld voor hem.

Opgeborgen in het doosje ging zijn kunstwerk mee uit Spanje, de nieuwe versie van Portrait of the Nail Behind the Canvas. In het vliegtuig hield hij het dicht bij zich, en thuis legde hij het hoog in de boekenkast. Zijn vrouw vond dat het goed was gelukt, en zijn 7-jarig zoontje was blij dat er tenminste weer een stip te zien is. Zonder stip vond hij er niks aan.

Morgen, donderdag 11 juli, is het één dag te zien, van 11.00 tot 17.00 uur in Frans Hals Museum/De Hallen, alleen voor vertegenwoordigers van de internationale wereldpers. Die moeten in het Haarlemse museum het visuele kleinood tot zich nemen en als een bijzonder verhaal uitserveren, zodat het verhaal wordt verteld. Van Wieringen zal er niet bij zijn, het schilderij moet het werk doen. Langer dan één dag mocht ook niet van het museum. Het vertegenwoordigt nog te veel een pijnlijke geschiedenis, zelfs na twee jaar.

Sanctie

Het museum zelf houdt zich over de speeddate met Portrait of the Nail Behind the Canvas op de vlakte en wil niet reageren op de nasleep van het overgeschilderde spijkertje. Van Wieringen had begrepen dat de man die op onfortuinlijke wijze de kwast hanteerde, er een flinke knauw aan over heeft gehouden. Als sanctie is hem opgelegd dat hij niet meer te dicht bij kunstwerken mag komen. Deze sanctionering zou intern tot de nodige verdeeldheid hebben geleid, zo weet Van Wieringen. Ann Demeester, directeur van het museum, wil hier niet op ingaan.

Trouwens, Van Wieringen had de man vorig jaar nog een brief geschreven, met wat opbeurende woorden. Dat hij er niet rouwig om was, dat het maar een incident was, en dat hij ervan uitging dat de man het niet expres had gedaan. Een gevalletje ‘kan gebeuren’. En toen de brief af was, dacht hij: wat moet die man ermee? Dus heeft hij ’m nooit verstuurd.

De komende tijd schuift de kunstenaar aan de onderhandelingstafel bij talloze veilinghuizen. Want dat wordt het nieuwe verhaal, hij wil het kunstwerk laten veilen, liefst in een volle zaal, met verzamelaars uit de hele wereld, met koortsige blikken. Daarbij hoopt hij of op een heel schamel bedrag, of op astronomisch veel. Of dat het schilderij wordt opgenomen in de vaste collectie van het Stedelijk Museum, vanwege het verhaal van de transformatie. Want mensen willen een raar verhaal, dat vraagt deze tijd.

Kunstenaar Bas van Wieringen in zijn atelier in Amsterdam Noord. Beeld Ivo van der Bent
Kunstenaar Bas van Wieringen in zijn atelier in Amsterdam Noord. Beeld Ivo van der Bent

Dan valt er opeens iets uit de boom, precies op het kunstwerk. Het is een stukje appel dat uit de bek van een vogel op het witte gedeelte landt, naast het vergulde spijkertje. Even lijkt het alsof er een blijvende vlek achterblijft op Portrait of the Nail Behind the Canvas. Van Wieringen komt met de schrik vrij, en doet snel het doosje dicht.

Overgeschilderd schilderij weer overgeschilderd

Het per abuis overgeschilderde schilderij Portrait of the nail behind the canvas, is wederom overgeschilderd. Nu is het echter gebeurd met toestemming van kunstenaar Bas van Wieringen zelf. 

Een minimalistisch schilderij van kunstenaar Bas van Wieringen is overgeschilderd, tot schaamte van Museum De Hallen. De maker beschouwt het als een nieuwe fase in het werk. De Volkskrant maakte in 2017 deze reconstructie.

Verscheidene kunstverzamelaars hebben hun zinnen gezet op het per abuis overgeschilderde schilderij Portret of the nail behind the canvas. Zij hebben zich gemeld bij kunstenaar Bas van Wieringen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden