Hoe een Nederlandse fotograaf Zuid-Afrikaanse kinderen wil leren over de apartheid

Ad van Denderen fotografeerde 27 jaar geleden het stadje Welkom, Zuid-Afrika. Nu gaan hij en collega Lebo Tlali met de jeugd verder.

De apartheid in beeld. Welkom, 1990 Beeld null
De apartheid in beeld. Welkom, 1990

Zevenentwintig jaar nadat documentairefotograaf Ad van Denderen het leven vastlegde in goudmijnstadje Welkom in Zuid-Afrika, is hij er terug voor een nieuw project. Met de Zuid-Afrikaanse fotograaf Lebo Tlali wil hij fotografieworkshops geven aan scholieren in Welkom en het nabijgelegen township Thabong.

Het resultaat daarvan, gecombineerd met oude en nieuwe foto's van Van Denderen en Tlali, zal in 2019 te zien zijn in een grote tentoonstelling in Welkom, Kaapstad, Johannesburg en Nederland.

Het begon met een mail van Tlali, anderhalf jaar geleden. Daarin schreef hij Ad van Denderen dat hij was geboren en getogen in Thabong, en 12 was geweest toen Van Denderen daar had rondgelopen. Hij had zich opgewerkt uit het township, was kunstenaar geworden en had bij toeval in een bibliotheek in Kaapstad Van Denderens boek Welkom in Suid-Africa aangetroffen. Het was de eerste keer dat hij foto's zag van zijn stad in de laatste dagen van de apartheid. Zwart en wit waren nog volstrekt gescheiden werelden, Van Denderen had ze beide vastgelegd. Hoe kon het, vroeg hij, dat die foto's nooit in Welkom te zien waren geweest? Voelde Van Denderen er voor om samen terug te gaan, de foto's te exposeren en leerlingen die na de apartheid waren geboren, iets te leren over hun geschiedenis?

Het antwoord was ja.

Momenteel zijn ze in Welkom. 'Elf dagen voor research', zegt Ad van Denderen. 'We hebben scholen gekozen die willen meedoen aan het project, we zijn op zoek naar een plek waar we kunnen exposeren, we moeten de financiering rond krijgen, en heel belangrijk: zwart en wit in Welkom en Thabong moeten achter het project staan. Hoe hoger we komen, des te politieker worden de gesprekken. Iedereen wil zijn eigen beeld van Welkom verkopen. Maar wij zijn hier niet om ons voor hun karretje te laten spannen. We zijn er voor de kinderen. Wij willen dat zij hun leven vastleggen in beeld. En daarmee gaan nadenken over hoe ze willen dat hun toekomst er uitziet.'

In 1990 kwam hij voor het eerst in Welkom, samen met toenmalig Vrij Nederland-journalist Margalith Kleijwegt. 'Nadat ik in het Belgische Kempen de mijnen had gefotografeerd, wilde ik een serie maken over een goudmijnstad onder de apartheid. Eenmaal geland in Johannesburg stonden de kranten vol van rellen in Welkom, een stadje van 75 duizend inwoners, midden in Oranje Vrijstaat. Dus daar gingen we heen.'

Welkom Today

Kijk voor meer op welkomtoday.wordpress.com

Zevenduizend foto's maakte hij er in een paar maanden tijd. In 1992 verscheen een deel daar van in het boek Welkom in Suid-Afrika. Het laat twee gescheiden werelden zien: die van de witte families die naar school gaan, en naar de kerk, en in hun Toyota Corolla's rondrijden over de brede straten van Welkom. En de zwarte gemeenschap in een chaotisch township, waar de werkloosheid hoog was, de scholen overvol, de toekomst somber.

Er is veel veranderd sindsdien, zegt Van Denderen. 'Welkom is Afrikaanser geworden. Je ziet bijna geen blanken meer in de stad, het is crimineler, vuiler, de werkloosheid is hoog nadat er een hele zwik mijnen is gesloten. Hoewel de apartheid is afgeschaft, voel je de spanning en de boosheid. Vooral bij de oudere mensen.' Hoopvol is hij niettemin, sinds hij met de jeugd heeft gesproken. 'Zij willen graag met elkaar samenleven. het zijn de ouders die het verleden niet achter zich kunnen laten. De pijn en woede is aan beide kanten nog groot.'

Drie middelbare scholen doen mee aan de workshop. Als de financiering rond komt, beginnen ze in augustus. Een eerste, kleine tentoonstelling met werk dat Van Denderen in 1990 en 1991 maakte, zal gedurende de drie maanden van de workshops in Welkom te zien zijn. Twijfel is er nog over de locatie. De burgemeester van Welkom wil hem graag in het stadhuis. Van Denderen en Tlali voelen meer voor de nieuwe shoppingmall. Op de blog die Kleijwegt bijhoudt, schrijft ze dat er enorm wordt geshopt. 'Echt, zo anders dan 27 jaar geleden. Toen waren de bedienden de enige zwarten die je in Welkom zag.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden