Hoe een klein, fanatiek gezelschap de jongensboekenheld Biggles in leven houdt

Verzamelaar Dirk Edel heeft wel 1.300 Biggles-boeken en 900 tijdschriften

De fans van Biggles, jongensboekenheld sinds de jaren veertig, zijn hondstrouw. Zoals verzamelaar Dirk Edel (68), die ook een blad over hem maakt. Wat is de kracht van deze onverschrokken vliegenier?

Dirk Edel met zijn Biggles-verzameling. 'Mijn kinderen hebben gezegd dat ze later alles naar de kringloop brengen, maar dat laat ik niet gebeuren.' Beeld Annabel Miedema

Avontuur bestaat nog in het rijtjeshuis van Dirk Edel (68) in Hoorn, op diverse plekken zelfs. Zijn enorme verzameling boeken over de fictieve Engelse gevechtspiloot en spion James Bigglesworth, bijgenaamd Biggles, aangevuld met tijdschriften, speelkaarten, folders, speldjes, puzzels, postzegels en posters, is verspreid over vier vertrekken.

De grootste kostbaarheden worden bewaard in de slaapkamer, zoals de eerste avonturenroman over Biggles die in Nederland verscheen, Biggles tart het hakenkruis uit 1946. Het was geen luxe uitgave, vanwege de papierschaarste destijds, maar Edel heeft twee 'heel nette exemplaren'.

Klein, fanatiek gezelschap

Zijn verzameling omvat 1.300 Biggles-boeken, uitgegeven in 21 landen, plus 900 tijdschriften. Edel is verzamelaar sinds de jaren negentig en nog steeds (her)lezer. 'Biggles gaat op vakantie altijd mee op de e-reader.'

Edel is bestuurslid van de International Biggles Association en hoofdredacteur en samensteller van het Biggles News Magazine, dat vier keer per jaar verschijnt. Anders dan de namen doen vermoeden, is Nederlands bij de vereniging en in het blad (oplage: 300) de voertaal. Een klein, fanatiek gezelschap houdt Biggles in leven.

Biggles in het Verre Oosten van W.E. Johns. Beeld Annabel Miedema

Aan de dood ontsnapt

Dit jaar is het vijftig jaar geleden dat zijn schepper overleed, William Earl Johns (1893-1968), oftewel captain W.E. Johns. Inspiratie putte Johns in zijn beginjaren als schrijver vooral uit eigen ervaringen. In 1917 kwam hij bij de voorganger van de RAF, de Royal Air Force. Hij werd in de laatste dagen van de Eerste Wereldoorlog boven Mannheim neergeschoten door de Duitsers en gevangen genomen. Hij ontsnapte op het nippertje aan de doodstraf.

Hij stierf in het harnas, werkend aan zijn 97ste boek met de onverschrokken Brit Biggles in de hoofdrol. Niet één romanfiguur heeft zo veel avonturen beleefd als Biggles, de piloot die vocht in twee wereldoorlogen en zich nadien inzette voor Scotland Yard. Overal ter wereld is hij aan de dood ontsnapt.

Boeken van Biggles. Beeld Annabel Miedema

Tot het begin van de Koude Oorlog bestreed hij in verschillende hoedanigheden (vliegenier, spion, detective) in alle uithoeken van de wereld het kwaad. Vaak werd dat verpersoonlijkt door een klassieke schurk, de Pruisische officier Erich von Stalhein.

Gelukkig staat Biggles er nooit alleen voor. Drie vrienden, Algernon 'Algy' Lacy, 'Ginger' Hebblethwaite en Lord Bertram 'Bertie' Lissie staan hem terzijde. Naast avontuur is kameraadschap het fundament van de reeks, plus de luchtvaart, met de bijbehorende spanning.

Internationale karakter

Alleen in Nederland al werden in de jaren zestig 1,9 miljoen exemplaren van zijn boeken verkocht. Vooral jongens verslonden die. Dirk Edel, de verzamelaar, was na één deel uit de Prisma-reeks verkocht. Biggles en de kroonjuwelen vormde in 1962 het begin van zijn verzameling.

'Een boekje kostte 1,25 gulden. Ik kreeg 50 cent zakgeld per maand, dus na een week of drie kon ik er weer eentje kopen.' Hij werd gegrepen door het internationale karakter van de avonturen. 'En al als kind had ik grote belangstelling voor de luchtvaart. Als jongetje van 5, 6 jaar liep ik op zondagmiddag vanuit Amsterdam-Oost naar Schiphol, om naar de vliegtuigen te kijken.'

Biggles speelt het klaar van W.E. Johns. Beeld Annabel Miedema

Zijn verhaal lijkt op dat van een andere, onvermoede Biggles-liefhebber, Rob Schouten (64). Hij is literair criticus en columnist van Trouw. 'Als ik geen zin heb in de wereldliteratuur herlees ik een Biggles.'

Anders dan Edel, die ook viel voor de avonturen van indiaan Winnetou en cowboy Old Shatterhand (Karl May) en Arendsoog (Jan Nowee) in het Wilde Westen, was Schouten eenkennig. 'Cowboys konden me niet veel schelen. Biggles is de enige held uit mijn jeugd.'

Horizon

Schouten viel niet voor Biggles' adembenemende capriolen in het luchtruim. 'Het vliegen deed me niet veel. Ik werd vooral gegrepen door de exotische locaties. Biggles nam me mee naar plekken over de hele wereld. Daar wilde ik ook heen. De avonturenverhalen hebben mijn horizon verbreed.'

Niet toevallig is hij zelf een reiziger geworden, zegt hij. Dat had ook een andere oorzaak. Schouten groeide op in een domineesgezin en verhuisde in zijn jeugd talloze malen. 'We waren zendelingen en Biggles was mijn seculiere variant.'

Boeken van Biggles. Beeld Annabel Miedema

Hij omschrijft Biggles als een 'James Bond-achtige figuur, maar met meer bescheidenheid en meer mededogen.' Het toneel van Biggles is het postkoloniale Engeland, met het British Empire als wereldmacht en duidelijke vijanden: Russen, Duitsers.

Schouten was, of beter gezegd is, ook gecharmeerd van de aartsvijand van Biggles, de doortrapte Pruisische militair Erich von Stalhein. 'Later ben ik met een Pruisische dame getrouwd. Tijdens dat huwelijk moest ik steeds aan Von Stalhein denken. Zij was ook stijf en formeel; Pruisisch.'

Mannenwereld

Als hij een favoriet moet noemen, kiest hij Biggles begraaft de strijdbijl, het boek waarin de twee kemphanen zich verzoenen. 'Het sprak me enorm aan. Kennelijk had ik een diep verlangen dat ze de vijandelijkheden zouden staken.' Dat gebeurt in een overtuigende scène: de held voorkomt een zware straf van zijn rivaal door hem uit een Russisch strafkamp te redden.

Ook het feit dat het leven van Biggles zich afspeelt in een mannenwereld, sprak hem aan. 'In de boeken komt bijna geen vrouw voor. Voor een jongen van 14, 15 was dat heerlijk rustgevend.'

Verzwegen homoseksualiteit

Contacten met vrouwen heeft Biggles nauwelijks. Hij beleeft een korte romance met één vrouw, Marie Janis. Tot afgrijzen van zijn bewonderaars ontdekt Biggles dat de liefde van zijn leven een Duitse spion is. Een paar boeken later ontmoet hij haar opnieuw, maar aan meer dan een uiterst koele handkus waagt hij zich niet.

De afwezigheid van vrouwen en de kameraadschap van de samenwonende piloten hadden in de Britse pers theorieën over verzwegen homoseksualiteit tot gevolg. Eén citaat werd vaak gebruikt. Biggles zelf zei over zijn vriend Bertie, bijgenaamd Cissy Lissie, dat die bang is voor vrouwen. 'Ik weet niet waarom. Zo zijn sommige mannen.' De suggestie werd gedaan dat Biggles op dat moment over zichzelf sprak.

De avonturier is van onbesproken gedrag. Al vrij snel richtte captain W.E. Johns zich met zijn verhalen op de (oudere) jeugd. Vanaf dat moment rookt en drinkt Biggles niet meer, uitgezonderd één glas bier in één boek, Biggles achter het IJzeren Gordijn. Ook vloeken is uit den boze.

Dat klinkt oubollig en wellicht verouderd. Biggles is een held van vroeger. Desondanks zijn de boeken nog steeds volop verkrijgbaar. Marktplaats staat er vol mee en ook op bol.com zijn Biggles-boeken te koop. Sommige recensies zijn kritisch.

Superieure blanke

Over Biggles in de jungle laat een recensent, T. Verhoeven-van Raamsdonk, haar ongenoegen duidelijk blijken, overigens na een eerste zin die het oeuvre van Johns aardig samenvat: 'Biggles en zijn vrienden Algy en Ginger gaan op vakantie naar Brits-Honduras en worden meteen bij aankomst al door de assistent-gouverneur op de hoogte gebracht van diens ongerustheid over de activiteiten van de 'Tijger', oftewel 'Koning der bossen', die in de jungle een waar schrikbewind uitoefent bij het zoeken naar een schat.'

Zoals altijd komt het goed: 'Met de hulp van een indiaan weten de helden uiteindelijk de (koloniale) rust en orde te herstellen.'

Samenvattend: 'Eenvoudig avonturenverhaal met hoofdpersonen die bij de lezer bekend worden verondersteld en waarin schurken altijd aan hun uiterlijk als zodanig herkenbaar zijn. Hoewel nergens expliciet vermeld, wordt de blanke wel als superieur gezien. Bevat wat wetenswaardigheden over de jungle-vegetatie. Redelijk taalgebruik.'

The Camels are Coming van W.E. Johns. Beeld Annabel Miedema

Compleet

Fans bezweren dat de avonturen van Biggles nog steeds krachtig en levendig zijn. Sinds hij van een tante de boeken terugkreeg die zijn vader aan een 'zielig neefje' had geschonken, leest literatuurcriticus Rob Schouten van Trouw weer geregeld een Biggles. De avonturenverhalen sprankelen nog steeds, zegt hij. 'Ik lees Biggles met meer plezier dan sommige boeken uit de Nederlandse literatuur.'

Vergeleken bij de verzameling van Edel valt de collectie van Schouten (zo'n veertig pockets) in het niet. 'Engeland' en 'Nederland' heeft Edel nagenoeg compleet. Zijn verzameling is een van de grootste ter wereld, met talloze kostbare eerste drukken.

Hij zocht en vond op markten en in boekhandels, ook in Engeland tijdens vakanties, en profiteerde van het feit dat hij door zijn werk in de automatisering al in de jaren negentig op jacht kon gaan op internet. De vloek van de verzamelaar trof hem al snel: 'Er komt een moment dat je alles wilt hebben.'

Biggles tart het hakenkruis van W.E. Johns. Beeld Annabel Miedema

Met zijn kinderen heeft hij het wel gehad over zijn nalatenschap. 'Ik ben 68, daar moet je toch een keer over nadenken. Mijn kinderen hebben gezegd dat ze later alles naar de kringloop brengen, maar dat laat ik niet gebeuren. Het beste is om het in één keer te laten veilen, in Engeland.'

Het verzamelen laat hem niet los. Het leukste is het zoeken en het vinden, zegt hij. 'Want op het moment dat het in je bezit komt, is het niet meer zeldzaam. Dan verdwijnt de spanning.'

24/3 is in Amersfoort een bijeenkomst van de International Biggles Association voor verzamelaars, met een ruilbeurs, quiz en videopresentatie. Het boek Biggles vermist staat vanaf 13.00 uur centraal in gebouw De Bron.

Biggles en Monty Python

In de jaren zeventig werd Biggles in tv-sketches en boeken vaak geparodieerd door Monty Python. In The Brand New Monty Python Papperbok waagt Biggles zich in het verhaal Biggles and the naughty things aan een joint en trekt zijn Kompaan Algy zijn vliegenierspak uit. Wanneer een Duitse schurk opduikt en zich ook ontkleedt, schommelt het vliegtuig heen en weer 'terwijl de lafhartige Duitser afschuwelijk wraak neemt op de knetterstonede Britse knapen...'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.