Hoe een animatiefilm 22 jaar later een sciencefiction-klassieker werd

Van animatie tot sciencefictionfilm, in 22 jaar kon Ghost in the Shell rijpen. Vier redenen waarom het een klassieker is.

Beeld uit het origineel van Ghost in the Shell uit 1995Beeld RV

Toen Ghost in the Shell van Mamoru Oshii in 1995 in première ging, werd de Japanse animatiefilm vooral opgepikt door een select groepje liefhebbers van de gelijknamige strip waarop de film was gebaseerd. Ietwat vergezochte, nerderige sciencefiction was het, over een anti-cyberterrorisme-eenheid die in een toekomstige metropool achter een mysterieuze hacker aanjaagt. De hoofdrol was voor een vrouwelijk ogende robot met het lijf en brein van een mens, die voelt en denkt als een mens, maar zich volledig realiseert dat haar lichaam in een fabriek is gemaakt. Allesbehalve de geijkte heldin, dus.

Via het video- en dvd-circuit vond de film langzaam zijn weg naar een groter publiek. Grote westerse filmmakers omarmden Oshii's fijnzinnige gevoel voor actie en visie op een toekomst waarin iedereen via een internetachtig netwerk met elkaar verbonden is. Steven Spielbergs filmproductiebedijf Dreamworks hengelde de remake-rechten binnen en vanaf deze week draait de Amerikaanse versie, met acteurs van vlees en bloed, in de bioscopen. Vier redenen waarom Ghost in the Shell klassiekerstatus vergaarde.

De film...

... voorspelde onze groeiende afhankelijkheid van technologie

Naarmate Ghost in the Shell rijpt, nu al 22 jaar, wordt het beter voorstelbaar hoe de fictie stukje bij beetje uit de sciencefiction verdwijnt. In de toekomstwereld van Ghost in the Shell worden mensenlichamen voortdurend technologisch verbeterd. Je ziet het zo voor je: om beter te kunnen zien krijgt een belangrijk bijfiguur nieuwe ogen, als een soort kleine verrekijkertjes. Om sneller te kunnen typen bedient een ander zich van handige extra uitschuifvingers.

Lastiger voorstelbaar: een volledig synthetisch mensenlijf dat dankzij een echt mensenbrein voelt en denkt als een mens, zoals het hoofdpersonage van de film. Maar de manier waarop de robotmensen en mensrobots in dit verhaal via een groot digitaal netwerk met elkaar zijn verbonden, en hoe cruciaal dit netwerk is voor hun onderlinge communicatie, kwam de afgelopen decennia dichterbij dan ooit. In een tijd waarin het internet een marginale rol speelde in het dagelijks leven, voorspelde Ghost in the Shell hoe afhankelijk de toekomstige mens ervan zou zijn.

Johansson in de nieuwe versie

... toont dat manga meer is dan een verheerlijking van seks en geweld

Midden jaren negentig nam de populariteit van Japanse animatie voor volwassenen (manga) ook in Nederland toe. Wekelijks werden de schappen van de Free Record Shop gevuld met nieuwe videobanden.

In krantenartikelen en tv-reportages werd vooral gewaarschuwd voor de gevaren van het genre, dat volgens conservatieve critici weinig meer te bieden had dan een verheerlijking van seks en geweld. In 1995 schreef ook de Volkskrant over 'moderne Japanse sprookjes vol helden en seks'.

Ghost in the Shell bewees dat het ook anders kon. Regisseur Mamoru Oshii schuwde geen geweld, maar vertelde wel in een kalme, bedachtzame stijl, waarin zowel de energie als de eenzaamheid in zijn op Hongkong geënte toekomstmetropool voelbaar is. In de fraaiste scène van de film zet hij het verhaal zelfs enkele minuten stil, om de kijker te bedwelmen met beelden van anonieme stedelingen die zich traag voortbewegen - gevolgd door een shot van paspoppen in de etalage van een kledingwinkel.

Die minuten ademen een desolate sfeer en melancholie, een gevoel van verlies ook, alsof die extreem vergevorderde technologische ontwikkeling de mens steeds een beetje minder mens hebben gemaakt. Nog even, suggereren die beelden, en we zijn niet meer mens dan zo'n etalagepop.

... is dé voorbeeldfilm van de makers van The Matrix (en niet alleen van hen)

Ghost in the Shell vond zijn publiek langzaam, maar grote filmmakers verklaarden zich vroeg fan. Steven Spielberg noemde het een van zijn 'lievelingsfilms'; in zijn A.I.: Artificial Intelligence (2001) wordt de hoofdrol gespeeld door een robot die eruit ziet als een jong jongetje (en meer mens blijkt dan sommige echte mensen). James Cameron dichtte de film 'literaire kwaliteiten' toe en toonde zich met Avatar (2009) schatplichtig aan het Japanse voorbeeld.

Eind jaren negentig gebruikten de filmmakers Larry en Andy Wachowski de volledige film als pitch toen ze met hun eigen ambitieuze filmplan aanklopten bij de Amerikaanse producent Joel Silver. Een serieuze, filosofische en spectaculaire sciencefictionbreinbreker wilden ze maken, over een computerhacker die ontdekt dat de mensheid in een computersimulatie leeft - The Matrix. Ter illustratie kreeg Silver Ghost in the Shell voorgeschoteld. Zo'n film wilden ze ook maken, zeiden de Wachowski's na afloop van de privévertoning. 'Maar dan in het echt.' The Matrix werd een instantklassieker, vooral dankzij het intelligente verhaal over de mens als slaaf van technologie en de iconische slowmotionactie. En laat dat nou precies de onderdelen van de film zijn waarin de nadrukkelijke signatuur is te herkennen van Ghost in the Shell. Let bijvoorbeeld op de achtervolgingsscène op een groentemarkt, waarin net als in het Japanse voorbeeld een stapel meloenen aan gort wordt geschoten.

... heeft tijdloze muziek die reikt tot nachtclubs en modeshows

Eigenlijk is het unheimische zangkoor in Ghost in the Shell, van de hand van de Japanse filmcomponist Kenji Kawai, met geen enkel ander muziekstuk te vergelijken. En dat terwijl de Britse co-producent van Ghost in the Shell de Japanners destijds adviseerde om Massive Attack de muziek te laten verzorgen. De diepe handdrums, de langzaam wegstervende belletjes en dan die ijzingwekkend hoge kinderlijk klinkende vrouwenstemmen: het klinkt als muziek die dient ter begeleiding van een mysterieus en eeuwenoud ritueel. De soundtrack van iets heiligs.

In de film wordt de muziek voor het eerst gebruikt tijdens de openingsscène, waarin het robot-hoofdpersonage in elkaar wordt gezet. 22 jaar later heeft het stuk van Kawai zich genesteld tot in opvallend veel verschillende hoeken van de popcultuur. Dj's draaien remixen op festivals en in donkere nachtclubs; op de Modeweek in Parijs opende onlangs de show van Louis Vuitton met Kawai's koor. Hergebruik van het stuk ligt wel wat gevoelig: toen bekend werd dat EDM-gigant Steve Aoki een vermoedelijk platte electronische remix zou maken voor de Amerikaanse filmremake, kwam dat de muzikant en zijn opdrachtgever op stevige kritiek te staan. 'Steve Aoki ontheiligt een van de beste soundtracks ooit', schreef muziekblog FACT Magazine.

Waarom Scarlett Johansson elke keer weer in sciencefictionfilm opduikt

De carrière van Scarlett Johansson leek bepaald: van kindvrouw tot seksbom. Tot de Amerikaanse actrice in een reeks sciencefictionfilms opdook; dat doet ze ook nu weer, in Ghost in the Shell, als cyborg. Zou dat misschien ook iets met haar lichaam te maken hebben? Lees hier een profiel over Scarlett Johansson.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden